بازدید: 2

۱۳۹۷ بهار / ۶۹ / شماره هیجدهم فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی/ سال
۵۳
بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای
ایرانی به مخارج مذهبی
۲۹۳۱/۲۲/۹ :پذیرش تاریخ ۲۹۳۱/۵/۱۲ :دریافت تاریخ
_____________________________________________________________ سیدمحسن سجادی
*
** فهمیه حمایتی
چکیده
رفتار اقتصادی جامعه از دیدگاه اسالم میتواند نمادی از میزان نهادینهشدن پایههای دین در فکر اندیهره
م دم باشد. مطالعه ر ند تغیی ات رفتارهای اقتصادی نیز جهت ب رسی تأثی سیاستها ب دیرن مرداری مر دم
کمک میکند. بدین منظور ب رسی شاخصهای اقتصادی جامعه از اهمیت یژهای ب خوردار است. یکی از
شاخصهای مهم اقتصادی جهت تقسیمبنردی کاههرا خرردمات ، مررااسهه کهر درممردی زهزینره ای(
میباشد. ب اساس مموزههای اسالم انتظار میر د مخرار اجرو مسرتاو نرو د سرتانه، دارای کهر
درممدی کمت از یک از ض ریات زندگی مسلمانان باشد سای مخار مذههی در شمار اقالم لروک
ق ار گی ند. در این مقاله در یک ب رسی تج بری، کهر درممردی مخرار مرذههی خانوارهرای شره ی
ر سررتایی م بررو برره د ره زمررانی ۳۱۳۱-۳۱۳۱ بررا اسررت اده از ر رگ سرریونهررای برره رراه نررام ته
زRegression Unrelated Seemingly( )SUR )تخمرین زده شرد مهراهده گ دیرد، مخرار
س های مذههی مخار مستاو ب گزاری م اسم جمعی شه ی ر سرتایی مخرار مرذههی شخصری
ر ستایی مطابق با انتظارات کاهیی لوک به شمار میمیند ب خالف انتظار مخار مستاو نو د سرتانه
ر ستایی نیز در شمار کاههای لوک ق ار گ فت. همچنین با توجه به معنادارنهودن ض ایو م بو به متغی
مستقل درممد در مورد سای هزینههای مرذههی، امکران مااسرهه کهر درممردی زهزینره ای( منهرا جرود
نداشت.
واژگان کلیدی: اقتصاد اسالمی، مخار مذههی، که درممدی زهزینهای(، رگ سیونهای به اه
نام ته )SUR.)
.Z12 ،C19 ،D64 ،D12:JEL طبقهبندی

*. عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد، دانشگاه مفید )نویسنده مسئول(. .ir.ac.mofidu@sajjadi: Email
**. دانشجوی کارشناسی ارشد توسعه و برنامه ریزی اقتصادی، دانشگاه عالمه طباطبائی.
Email: fahimeh.hemayati@yahoo.com.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۵۴
مقدمه
از مباحث مهم اقتصادی، بررسی رفتار مصرفکننده است. مطالعه سبد مصرفی خانوارها و
تغییرات سهم هر یک از کاالها و خدمات آن طی شرایط مختلف میتواند به شناسایی
عوامل تعیینکننده و تأثیرگذار تخصیص کاالها و خدمات سبد مصرفی منجر شود. این امر
درنهایت امکان کنترل یا اصالح سبد مصرفی خانوارها را برای سیاستگذار به همراه
خواهد داشت. اکنون پس از دوره قابل قبولی از انقالبی که هدف آن، تحقق اهداف متعالی
اسالم بوده است، انتظار داریم رفتار مصرفکننده مسلمان ایرانی همراستا با توصیهها و
حساسیت پیشوایان دینی تنظیم گردیده باشد. در این مقاله هدف، مطالعه و بررسی رفتار
جامعه در خصوص هزینههای مذهبی و میزان تطابق آن با دیدگاه دین مبین اسالم میباشد
تا حاکمیت با استفاده از اطالعات استخراجشده، محیط و شرایط را جهت بهبود رفتار
مذهبی افراد جامعه مهیا سازد.
به این منظور کشش درآمدی )هزینهای( مخارج مذهبی واجب، مخارج مذهبی اجباری،
مخارج مستحب نوعدوستانه، مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی، مخارج مذهبی
شخصی، مخارج سفرهای مذهبی خانوارهای شهری و روستایی ایران از یکدیگر تفکیک
شده است تا فرضیههای زیر مورد آزمون قرار گیرد؛ لذا انتظار میرود »کشش درآمدی
)هزینهای( مخارج مذهبی واجب و مستحب نوعدوستانه خانوارهای ایرانی کمتر از یک و
مخارج مذهبی اجباری، مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی، مخارج مذهبی شخصی و
سفرهای مذهبی بزرگتر از یک باشد«.
مروری بر ادبیات موضوع
کیاالحسینی )۲۹۹۳ )به مطالعه تجربی »هزینههای مذهبی خانوار« طی سالهای ۲۹۹۵-
۲۹۱۲ پرداخته و کشش درآمدی هزینههای مذهبی در ایران، پرداختهایی لوکس میباشد.
وی در این مقاله نشان داده است که نسبت هزینههای مذهبی به متوسط هزینه کل ساالنه
یک خانوار شهری، کوچک میباشد؛ همچنین مخارج مذهبی با تورم رابطه منفی و با متغیر
مجازی جنگ رابطه مثبت داشته است.
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۵۵
عزتی )۲۹۳۱ )جهت تخمین تابع مخارج مذهبی مسلمانان، از پرسشنامه و جامعه
آماری، خانوارهای تهرانی که سرپرست آنها در مناطق مرکزی شهر، شغل آزاد دارند،
استفاده نموده است. نمونه مورد بررسی، پانصد عضو از این جامعه و انتخاب آن خوشهای
تصادفی بوده است. وی با استفاده از برازش دو تابع خطی و غیرخطی نشان داده است که
سن سرپرست خانوار، درجه ایمان سرپرست خانوار و درآمد خانوار عوامل تعیینکننده
خوبی برای مقدار مخارج مذهبی خانوارها میباشد.
کیاالحسینی )۲۹۳۳ )با استفاده از روش دادههای تلفیقی طی سالهای ۲۹۳۱-۲۹۱۲ به
بررسی عوامل مؤثر بر پرداختهای مذهبی پرداخته است. ایشان در این پژوهش بیان
میکند یکی از هزینههای افراد مسلمان، هزینههایی است که برای تقرب به خدا پرداخت
میشود. وی با استفاده از آزمونهای اقتصادسنجی نشان داده است که درآمد خانوارهای
شهری با پرداختهای مذهبی رابطه مستقیم دارد. همچنین دوران جنگ تحمیلی اثر مثبت
بر پرداختهای مذهبی خانوارهای شهری داشته است.
حسینی )۲۹۳۳ )به بررسی الگوی تخصیص درآمد انسان بر اساس اصول اسالم
میپردازد. وی بیان میکند رهنمودهای آیات و روایات، تعدیل مصارف شخصی در جهت
افزایش مشارکتهای اجتماعی و کاستن از دامنه اسراف، تبذیر و اتراف میباشد. از اصول
مؤثر بر رفتارهای تخصیص درآمدی فرد مسلمان، باور به آخرت، همبستگی اجتماعی و
برادری دینی، اعتقاد به مالکیت خداوند و اصل عدالت اجتماعی میتوان نام برد.
فالحی )۲۹۳۳ )اثربخشی درآمد واقعی خـانوارهای شـهری به عنوان عامل اقتصادی،
نرخهای تورم و بیکاری به عنوان عاملهای اقتصادی- اجتماعی و تغییر در میزان حمایتها
و تشویق مدیران اجرایی از مخارج مذهبی به واسطه شعارها به عنوان عامل فرهنگی را
بررسی نموده است. وی با استفاده از دادههای طرح درآمد- هزینه خـانوارهای مرکز آمار
ایران طی دوره ۲۹۳۹-۲۹۹۱ و روش دادههای تابلویی، اثر متغیرهای مورد نظر را برآورد
نموده و در انتها توانسته است اثر مثبت و معنادار حمایت و تشویق مدیران اجرایی از این
نوع مخارج مذهبی را نشان دهد. همچنین در مدل مورد بررسی او بیکاری و تورم، اثر
منفی اما از لحاظ آماری بیمعنا بر مخارج مذهبی داشته است.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۵۶
کهف )۲۳۳۲ )دستیابی به حداکثر رستگاری در دنیا و آخرت را مبتنی بر کامیابی، ثروت
و افق زمانی میداند. بر اساس نظریات مطرحشده در این پژوهش مصرفکننده مسلمان
دارای افق زمانی طوالنیتر نسبت به سایرین میباشد که میتوان آن را بر اساس اعتقاد به
جهان آخرت دانست؛ همچنین یک فرد مسلمان در صورت تضاد منافع دنیا و آخرت، منافع
اخروی را بر میگزیند.
رنیکا و سون سن )Svensson Jakob, Reinikka Ritva( )1009 )با بهرهگیری از
دادههای منحصربهفرد در سطح خرد در مجموعه مراقبتهای اولیه در اوگاندا به پرسش:
چه چیزی ارائهدهندگان مراقبتهای بهداشتی مذهبی غیرانتفاعی )-for-Not Religious
Profit( )RNP )را تشویق میکنند؟ پاسخ میدهند. نویسندگان از دو روش برای شناسایی
اینکه آیا اثر الهیاتی )مذهبی( در دادهها وجود دارد یا خیر، استفاده میکنند. در ابتدا با
بررسی برش مقطعی تغییرات، آنها نشان میدهند که امکانات RNP با استخدام کارکنان
پزشکی واجد شرایط زیر دستمزد بازار، در ارائه خدمات پیشگام و با ویژگی کاالی
عمومی، همراه با قیمت پایینتر نسبت به بخش خصوصی و انتفاعی، میتوانند کیفیت
مراقبت مشابه را فراهم میکنند. امکانات RNP و سودمندی هر دو کیفیت مراقبت بهتر از
همتایان دولتی خود را فراهم میکنند، هرچند امکانات دولتی دارای تجهیزات بهتر است.
این یافتهها مطابق با این دیدگاه است که امکانات RNP بخشی از نگرانیهای الهیاتی و
مذهبی است و این ترجیحات به صورت کمی سنجیده میشود. دوم، نویسندگان از یک
تجربه طبیعی نزدیک که در آن دولت یک برنامه کمک مالی برای بخش RNP دارد، بهره
برده و نشان میدهند که کمکهای مالی منجر به تست آزمایشگاهی باالیی در مورد ماالریا
و کرم روده و درنتیجه کیفیت خدمات باالتر و قیمتهای پایینتر شد، اما تنها در امکانات
RNP یافتهها نشان میدهد که کار برای خدا مهم است.
بولبولیا )Bulbulia( )2004 )به بررسی رفتارهای مذهبی افراد از لحاظ بیولوژیک
پرداخته است. وی بیان میکند اعتقاد به نهادی ماورای طبیعت و دنیای پس از مرگ منجر
به بروز رفتارهایی میشود که آنرا رفتارهای مذهبی مینامد. بر اساس مطالعات بولبولیا
رفتارها و باورهای مذهبی منجر به احساس تعهد نسبت به همنوعان میشود. درنتیجه
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۵۷
هزینههایی که در راستای نوعدوستی صرف میشوند، هزینه مذهبی به شمار میروند که با
افزایش سطح ایمان به نهاد ماورایی این هزینهها افزایش مییابد.
مینکلر و کاسگل )۱۰۰۱ )به بررسی اثر هویت مذهبی بر مصرف پرداختهاند. آنها نشان
دادهاند ازآنجاکه افراد و جوامع دارای عقاید، هنجارها، تعهدات و پیامهای متفاوت هستند،
انتخاب مصرفکننده میتواند روشی برای بیان این تفاوتها باشد.
تورنتون و هیلمس )۱۰۲۰ )به تأثیر تفاوتهای آموزههای ادیان مختاف بر رفتار
خیرخواهانه پیروانشان پرداختهاند. معیار مورد استفاده در این پژوهش یارانههای مالیاتی
برای کمکهای خیره میباشد. براین اساس نشان میدهند کمکهای خیرخواهانه توسط
پیروان )طرفداران( ادیان دارای معیار شایستگی رستگاری باالتر به نسبت بیشتر از این
کمکها در میان پیروان ادیان با معیار شایستگی پایینتر میباشد. همچنین در خانوارهای
دارای اعثقاد ضعیف مذهبی، رفتاری مشابه خانوارهای غیرمذهبی مشاهده شده است.
تمایز مقاله پیش رو با مقاالت ذکرشده را میتوان تأکید این مقاله بر کشش درآمدی
)هزینهای( مخارج مذهبی دانست؛ به عبارتی بررسی کیفیت و تفکیک مخارج مذهبی در
سبد هزینهای خانوارهای ایرانی است؛ همچنین سهم هر یک از گروههای مخارج مذهبی و
تغییرات آن در طول دوره زمانی مورد مطالعه بررسی شده است. عالوه اینکه بازه زمانی
دادههای مورد مطالعه افزوده شده و اطالعات و آمار خانوارهای روستایی نیز مورد بررسی
قرار گرفته است. همچنین از آن جهت که دولت به مثابه یک نهاد، نقشی مؤثر بر رفتارهای
اقتصادی- اجتماعی جامعه دارد، به عنوان متغیر مجازی در این پژوهش لحاظ شده است.
مبانی نظری تحقیق
بهطورکلی هزینههای مذهبی به دو دسته واجب و مستحب تقسیم میشوند. بیشتر
هزینههای مذهبی واجب، مشروط به میزان درآمد، نوع دارایی و… هستند؛ هرچند
بهطورمعمول اینگونه هزینهها با افزایش درآمد رابطه مستقیم دارند، اما همواره اینگونه
نیست؛ علیالخصوص هزینههای مربوط به خسارات، دیات، کفارات، رد مظالم و… که از
شروط وجوب آن انجام یا عدم انجام سایر دستورات دینی است. از سوی دیگر در
خصوص هزینههای مستحب، میزان تأکید و تشویق دین اسالم متفاوت است. در آیه ۱۱۲
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۵۸
سوره بقره خداوند متعال میفرمایند: »مَثَلُ الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ
أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ یُضَاعِفُ لِمَنْ یَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ: داستان
کسانى که اموالشان را در راه خدا مىبخشند، همچون دانهاى است که هفت خوشه
مىرویاند و در هر خوشهاى یکصد دانه و خداوند براى هر کس که بخواهد ]پاداش را[
چند برابر مىکند و خداوند گشایشگر داناست«. انفاق یکی از ابزارهای کارا در زمینه
کاهش فاصله طبقاتی است و درنظرگرفتن پاداشی اینچنینی از سوی خداوند متعال برای
انفاقکننده، نشاندهنده تأکید اسالم بر اصالح امور مالی و مادی جامعه توسط خود
مسلمانان است. از طرف دیگر امام صادق۷ به نقل از پیامبر عظیمالشأن اسالم میفرمایند:
»مَا آمَنَ بِی مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ و أَخُوهُ الْمُسْلِمُ طاوٍ« )شیخ صدوق، ۲۱۹۲ ،ص۱۳۹« )کسی که
سیر بخوابد و برادر مسلمانش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است«. امام زینالعابدین۷
میفرمایند: »مَن باتَ شَبعاناً وَ بِحَضرَتِهِ مُؤمِنٌ جائِعٌ طاوٍ قالَ اهللُ عَزَّوَجَلَّ: مَالئِکَتی، أُشهِدُکُم
عَلی هَذَا العَبدُ أنَّنی أمَرتُهُ فَعَصانی وَ أطاعَ غَیری، وَکَّلتُهُ إِلی عَمَلِهِ، وَ عِزَّتی وَ جَاللی
الغَفَرتُ لَهُ أبَداً: کسی که سیر بخوابد و در کنار او مؤمن گرسنهای باشد، خداوند عزوجل
میفرمایند: فرشتگانم، شما را بر این بنده گواه میگیرم که به او دستور دادم، ولی از دستور
من سرپیچی کرده و از دیگری اطاعت کرد، او را به عملش وا گذاشته و به عزت و جاللم
سوگند، هیچگاه او را نمیبخشم« )همان، ص۱۳۱ .)بر اساس این دو حدیث شریف شاید
بتوان اینگونه برداشت کرد که شرط پذیرفتهشدن اسالم، دقت در شرایط زندگی سایر
مؤمنان و دستگیری از محرومان جامعه باشد. همچنین پیامبر عظیمالشأن اسالم میفرمایند:
»إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ: بهراستی که من مبعوث شدم تا شرافتهای اخالقی را
کامل و تمام کنم«. امام صادق۷ خطاب به جراح مدائنی چنین میفرمایند: »أَ لَا أُحَدِّثُکَ
بِمَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ الصَّفْحُ عَنِ النَّاسِ وَ مُوَاسَاةُ الرَّجُلِ أَخَاهُ فِی مَالِهِ وَ ذِکْرُ اللَّهِ کَثِیراً: آیا به تو
بگویم که مکارم اخالق چیست؟ گذشتکردن از مردم، سهیمکردن برادر ]دینى[ در مال
خود و بسیار به یاد خدا بودن« )حر عاملی، ۲۱۲۱ ،ج۲۵ ،ص۲۳۳ .)نکته قابل توجه در دو
حدیث ذکرشده، تقدم جایگاه گذشتکردن از مردم و سهیمکردن برادر ]دینى[ در مال خود
نسبت به بسیار یاد خدا بودن در مکارم اخالق میباشد؛ همچنین حدیث دیگری از امام
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۵۹
صادق۷ نقل شده است: »یَا إِسْحَاقُ، مَنْ طَافَ بِهَذَا الْبَیْتِ طَوَافاً وَاحِداً کَتَبَ اهللُ لَهُ أَلْفَ
حَسَنَهٍ، وَ مَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَیِّئَهٍ، وَ رَفَعَ لَهُ أَلْفَ دَرَجَهٍ، وَ غَرَسَ لَهُ أَلْفَ شَجَرَهٍ فِی الْجَنَّهِ و …
فَیُقَالُ لَهُ: ادْخُلْ مِنْ أَیِّهَا شِئْتَ. قَالَ: فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ، هَذَا کُلُّهُ لِمَنْ طَافَ؟ قَالَ: نَعَمْ، أَ فَلَا
أُخْبِرُکَ بِمَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا؟ قَالَ: قُلْتُ بَلَی. قَالَ: مَنْ قَضَی ألَخِیهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَهً، کَتَبَ اهللُ
لَهُ طَوَافاً وَ طَوَافاً حَتَّی بَلَغَ عَشَرَهً: ای اسحاق، کسی که اطراف این خانه یک طواف کند،
خداوند هزار حسنه برای او نوشته و هزار گناه را از او پاک میکند و هزار درخت در
بهشت برای او میکارد و ثواب آزادکردن هزار بنده برای او مینویسد تا وقتیکه به ملزم
)پشت کعبه که مردم سینه خود را به آن میچسبانند( برسد که در این هنگام خداوند هشت
در بهشت را برای او باز میکند و به او میفرماید از هر کدام که میخواهی وارد شو.
)راوی( میگوید: عرض کردم قربانت گردم تمام اینها برای کسی است که طواف کند؟
فرمود: نمیخواهی برتر از این را برای تو بگویم. عرض کردم چرا فرمودند: کسی که یک
حاجت برادر مؤمنش را برآورده کند، خداوند طوافی و طوافی و طوافی و تا ده شمرد،
برای او مینویسد« )شیخ صدوق، ۲۱۹۲ ،ص۹۹-۹۳ )که میتوان بر جایگاه هزینههای مذهبی
نوعدوستانه نسبت به سایر هزینههای مستحب از جمله عمره و عتبات پی برد. درمجموع از
روایات ذکرشده چنین برداشت میشود که مکارم اخالق دلیل بعثت پیامبر گرامی اسالم
است که نمود آن در گذشتکردن، سهیمکردن مؤمنان در مال و بسیار به یاد خداوند بودن
است و نادیدهگرفتن گرسنگی مؤمنان، خطایی نابخشودنی است که فرد را از جرگه
مسلمانی نیز خارج میکند. همچنین بعد از بیان جایگاه واالی طواف، جایگاه رفیعتر
برآوردهکردن حاجت مؤمنان مطرح شد. بر اساس این شواهد مخارج مذهبی نوعدوستانه به
عنوان کاالی ضروری و سفرهای مذهبی به عنوان کاالی لوکس در سبد مخارج مذهبی
تعیین شده است.
اسالم به دنبال تقویت روحیه نوعدوستی در جامعه است. افراد سرپرست بر توسعه
نسبت به خانواده و فقیران تشویق شدهاند و این موضوع باعث تقویت و تحکیم روابط
خانوادگی واجتماعی میشود. هرچه ایمان مسلمانان قویتر شود، حساسیت فرد درباره
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۶۰
متوسط مصرف افراد دیگر جامعه بیشتر میشود؛ بنابراین توزیع مصرف جامعه نیز به
برابری نزدیکتر میشود )باقری تودشکی، ۲۹۳۳ ،ص۱۲-۱۱٫)
از سوی دیگر »انسان میتواند دارایی خود را صرف سه دوره کند: زندگی در زمان
حاضر، زندگی آینده و زندگی پس از مرگ. مصرف در این سه دوره، در شکل خود
مطلوبیت ایجاد مـیکند. انـسان با توجّه به امید به کسب مطلوبیت در هر دوره، به تقسیم
دارایی خود بین این سه دوره تصمیم میگیرد« )عزتی، ۲۹۳۱ ،ص۲۹.)
همانطورکه انسان بخشی از درآمد خود در زمان حال را به امید افزایش مطلوبیت در
آینده پسانداز میکند، بخش دیگری از درآمد را نیز با توجه به اعتقاد به زندگی پس از
مرگ، به امید کسب مطلوبیت بیشتر در آن دوران هزینه میکند. همچنین جامعهای اسالمی
است که غـالب افـراد آن بـه مبانی بینشی و ارزشی اسالم اعتقاد دارند، حقوق اسالمی
)احکام الزامـی که دارای ضمانت اجرای دولتی است( در آن اجرا میشود؛ غالب افراد از
جهت رفتاری، عقالیی عمل میکنند. رفتار عقالیی، رفتاری سـازگار در جـهت هـدف
است و برای مسلمان که هدفش دستیابی به حداکثر سرجمع لذتهای دنـیایی و آخـرتی
)سعادت دنیا و آخرت( است، رفتار سازگار، رفتاری است که مطابق دستورهای شریعت
باشد. بر این اسـاس افـزون بـر حقوق اسالمی، آن دسته از احکامی که تحت عنوان اخالق
اسالمی دستهبندی میشوند )احـکام الزامـی کـه دارای ضمانت اجرای دولتی نیستند و
احکام غیرالزامی( به وسیله اکثر افراد در این جامعه رعایت میشود )میرمعزی، ۲۹۳۱ ،
ص۹۱.)
یکی از فرضهای مهم علم اقتصاد، عقالیی عملکردن انسانها در رفتار اقتصادی است.
از طرفی آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد در کتاب ثروت ملل )۲۹۹۱ )بر نفع شخصی تأکید
دارد. بر این اساس مصرفکننده مسلمان نیز مانند هر مصرفکننده دیگر به دنبال
حداکثرسازی مطلوبیت خویش میباشد؛ اما ازآنجاکه هدف غایی هر فرد مسلمان کسب
رضایت خداوند است، خود را ملزم به رعایت فرامین دین اسالم میداند. به این منظور
بخشی از درآمد خود را در راه مذهب و دین خود هزینه میکند. به عبارت دیگر انگیزه
رفتارهای انسانی »بیشینهسازی لذتهای دنیایی و آخرتی و کمینهکردن رنـجهای دنـیایی و
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۶۱
آخرتی بـا تـقدم لذتـها و رنجهای آخرتی بر دنیایی« )همان، ص۲۰۱ )است. بنابراین بخشی
از هزینههای فرد مسلمان حتماً صرف مصارف مذهبی خواهد شد. از طرفی »در آیهها و
روایـتهای مـتعددی، رعایت مـخارج مذهبی به عنوان عامل عزت و تطهیر قـلوب
مؤمنان، آمرزش گـناهان، دفع بـالیا، مداوای مـریضان، افزایش صـفا و صـمیمیت،
دستگیری از افراد کمدرآمد و سرانجام توزیع عادالنه درآمد معرفی شده است« )عیوضلو،
۲۹۳۱ ،ص۱۹۲ )که مشوقی برای انجام اعمال خیرخواهانه است.
درآمد، اصلیترین عامل اثرگذار بر مخارج خانوار از جمله پرداختهای خیرخواهانه
است. پرداختهای مذهبی واجب مانند خمس و زکات وابسته به درآمد فرد است
)کیاالحسینی، ۲۹۳۳ ،ص۱۰۰)؛ به عبارتی تغییرات درآمد بر میزان و نسبت مخارج مذهبی و
حتی وجوب و عدم وجوب آن مؤثر است.
بنابراین مخارج مذهبی واجب و نوعدوستانه به عنوان پرداختهای مالی تأکیدشده در
دین مبین اسالم، در قالب مخارج ضروری و هزینههای مربوط به مخارج مذهبی شخصی،
سفرهای مذهبی و مراسم جمعی در قالب مخارج لوکس قرار گرفتهاند. از طرفی با توجه به
این نکته که افراد در مواردی توان پرداخت هزینههای اجباری مذهبی )دیه، خسارات و…(
را ندارند، متحمل سایر ابعاد مجازات در دین و قانون )قصاص، حبس و …( میشوند، این
نوع مخارج به عنوان مخارج مذهبی لوکس تعیین شدهاند.
عامل دیگر، برخی از حوادث غیرمترقبه سیاسی و طبیعی مانند وقوع جنگ یا زلزله
است. بنا بر فرهنگ اسالمی و آموزههای دینی و ویژگی نوعدوستی همیشه مردم در چنین
حوادثی به کمک همنوعان خود میشتابند )همان، ص۱۰۲٫)
البته- همانگونهکه در این مقاله مشاهده خواهد شد- به دلیل تفاوت در ماهیت و
نگرش افراد جامعه به هزینههای مختلف مذهبی، نوع و میزان اثرگذاری عوامل مختلف بر
هر کدام از انواع هزینههای مذهبی متفاوت میباشد. در این مقاله ضمن تایید تأثیرگذاری
درآمد )هزینه( و تورم، با توجه به اثرات مادی و معنوی بیکاری و تغییرات دولت بر جامعه
این عوامل نیز مورد بررسی قرار گرفت.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۶۲
بر اساس این تقسیمبندی و اولویت در آیات و روایات و با توجه به آمار موجود در
زمینه مخارج مذهبی، مخارج مذهبی به واجب، اجباری، مستحب نوعدوستانه، مستحب
برگزاری مراسم جمعی، شخصی و سفرهای مذهبی تقسیم شده است.
نسبتهای بخشهای مختلف مخارج مذهبی به کل مخارج مذهبی
نمودار ۲ :بخش روستایی
منبع: محاسبات پژوهش
در نمودار باال V1 متوسط مخارج مذهبی واجب، V2 متوسط مخارج مذهبی اجباری، V3
متوسط مخارج مستحب نوعدوستانه، V4 متوسط مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی،
V5 متوسط مخارج مذهبی شخصی، V6 متوسط مخارج سفرهای مذهبی و TV متوسط کل
مخارج مذهبی میباشند.
نمودار ۱
منبع: محاسبات پژوهش
۰
۰٫۲
۰٫۴
۰٫۶
۰٫۸
نسبت گروه های مختلف مخارج مذهبی به کل مخارج مذهبی
V_1/TV
V_2/TV
V_3/TV
V_4/TV
V_5/TV
۰
۱۰۰۰۰۰۰
۲۰۰۰۰۰۰
۳۰۰۰۰۰۰
۴۰۰۰۰۰۰
۵۰۰۰۰۰۰
۱۳۸۳
۱۳۸۴
۱۳۸۵
۱۳۸۶
۱۳۸۷
۱۳۸۸
۱۳۸۹
۱۳۹۰
۱۳۹۱
۱۳۹۲
۱۳۹۳
تغییرات سبد مخارج مذهبی کل
TV
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۶۳
نمودار ۹ :بخش روستایی
منبع: محاسبات پژوهش
در نمودار باال W1 متوسط مخارج مذهبی واجب، W2 متوسط مخارج مذهبی اجباری،
W3 متوسط مخارج مستحب نوعدوستانه، W4 متوسط مخارج مستحب برگزاری مراسم
جمعی، W5 متوسط مخارج مذهبی شخصی، W6 متوسط مخارج سفرهای مذهبی و TW
متوسط کل مخارج مذهبی میباشند.
نمودار ۱

منبع: محاسبات پژوهش
۰
۰٫۱
۰٫۲
۰٫۳
۰٫۴
۰٫۵
۰٫۶
۰٫۷
نسبت گروه های مختلف مخارج مذهبی به کل مخارج مذهبی
W_1/TW
W_2/TW
W_3/TW
W_4/TW
W_5/TW
W_6/TW
۰
۵۰۰۰۰۰
۱۰۰۰۰۰۰
۱۵۰۰۰۰۰
۲۰۰۰۰۰۰
۲۵۰۰۰۰۰
۳۰۰۰۰۰۰
۳۵۰۰۰۰۰
۴۰۰۰۰۰۰
تغییرات سبد مخارج مذهبی کل
TW
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۶۴
برآورد الگوی تجربی
برآورد الگوی تجربی بر اساس مفروضات زیر انجام گرفته است:
۲ .با توجه به محدودیتهای آماری در زمینه اطالعات قابل استناد مربوط به درآمد
خانوارهای شهری و روستایی در ایران، متوسط هزینه کل در برآوردهای این مقاله
جایگزین متوسط درآمد کل گردیده است.
۱ .با توجه به محدودیتهای آماری، آمار استخراجشده از اطالعات مربوط به
خانوارهای نمونه مرکز آمار ایران جایگزین اطالعات خانوارهای ایرانی شده است.
۹ .ازآنجاییکه هزینههای مربوط به انفاق، کمکهای غیرنقدی و کاالهای سرمایهای از
جمله وقف ساختمان جهت احداث مدرسه یا بیمارستان، در طرح پیشگفته نیامده است،
هرچند برآورد ما دچار نقص خواهد بود، اما با توجه به عدم دسترسی به این اطالعات در
این پژوهش از بررسی این دادهها صرف نظر شده است.
در این بخش ابتدا متغیرها و دادههای آماری معرفی شده و در ادامه دادهها مورد تحلیل
قرار گرفته است. سپس مدل به صورت سیستمی و با روش SUR تخمین زده شده است.
همچنین با محاسبه شکل اصلی توابع اقدام به بررسی اجمالی ضرایب متغیرهای مستقل
شده است. در انتها نیز نسبتهای هر یک از مخارج مذهبی به کل مخارج مذهبی در هر دو
بخش شهری و روستایی مورد ارزیابی قرار گرفته است.
تصریح مدل
توابع سیستمی دادههای خانوارهای شهری به شکل زیر تعریف شدهاند:

رابطه۲ ⁄
رابطه۱
که در آن V1 متوسط مخارج مذهبی واجب، V2 متوسط مخارج مذهبی اجباری، V3
متوسط مخارج مستحب نوعدوستانه، V4 متوسط مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی،
V5 متوسط مخارج مذهبی شخصی، V6 متوسط مخارج سفرهای مذهبی، uy متوسط هزینه
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۶۵
کل، up نرخ تورم، uu نرخ بیکاری و dum متغیر مجازی دولت میباشند. توابع سیستمی
دادههای خانوارهای روستایی به شکل زیر تعریف شدهاند:

رابطه۹

رابطه۱ ،
که در آن W1 متوسط مخارج مذهبی واجب، W2 متوسط مخارج مذهبی اجباری، W3
متوسط مخارج مستحب نوعدوستانه، W4 متوسط مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی،
W5 متوسط مخارج مذهبی شخصی، W6 متوسط مخارج سفرهای مذهبی، ry متوسط
هزینهی کل، rp نرخ تورم، ru نرخ بیکاری و dum متغیر مجازی دولت میباشند.
معرفی متغیرها و اطالعات آماری
متغیرهای مستقل این تحقیق شامل متوسط هزینه کل، نرخ تورم و نرخ بیکاری است. به
این منظور دادههای مورد نیاز در دو بخش شهری و روستایی از سایت مرکز آمار ایران
استخراج گردید. متغیرهای وابسته نیز شامل موارد زیر میباشد:
مخارج مذهبی واجب شامل خمس، زکات، فطریه، کفاره، رد مظالم، نذر و نظایر آن؛
مالیات فروش مسکن شخصی؛ مخارج مذهبی اجباری )مخارج واجبی که دارای بعد
حقوقی نیز میباشند( شامل انواع دیه پرداختی؛ هزینههای مربوط به خسارات وارده به
افراد؛ مخارج مستحب نوعدوستانه شامل پرداخت به صندوق صدقات؛ پرداختهای انتقالی
نقدی به خانوارهای دیگر؛ هدایای نقدی پرداختشده به مؤسسات دولتیغ هدایای نقدی
پرداختشده به مؤسسات غیردولتیغ مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی شامل کمک
به مساجد، کلیسا، کنیسه، تکایا، نهادهای انقالب و ستاد نماز جمعه، اماکن متبرکه و نظایر
آن؛ هزینه روضهخوان، مداح، مولودیخوان و نظایر آن؛ مخارج مذهبی شخصی شامل
هزینه تسبیح، مهر، سوزنی و جانماز و رحل قرآن؛ مخارج سفرهای مذهبی شامل هزینه
مسافرتهای مذهبی دستهجمعی در داخل کشور و هزینه حج و زیارتهای خارج از
کشور.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۶۶
به این منظور از دادههای طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران، مربوط به بازه
زمانی ۲۹۳۹-۲۹۳۹ استفاده شده است؛ همچنین با استفاده از شاخص قیمت کاالها و
خدمات مصرفی خانوارهای شهری و روستایی که توسط مرکز آمار ایران ارائه شده است،
آمارها به مبالغ واقعی )حقیقی( تبدیل شدهاند. قابل ذکر است منظور از مخارج مذهبی،
هزینه یا مخارجی است که افراد بابت امور مذهبی خود صرف میکنند. همچنین تفاوت
دولتها بین سالهای ۲۹۳۹ و ۲۹۳۹ به عنوان متغیر مجازی در مدل آورده شده است.
تحلیل دادهها
دادهها و مدل تخمینزدهشده از لحاظ مانایی، نرمالبودن و معناداری مورد بررسی قرار
گرفت. پیش از برآورد مدل و تعیین روابط متقابل بین متغیرهای مدل، باید آزمون مانایی و
نامانایی متغیرها مورد بررسی قرار گیرد. برآورد و تخمین رابطه بین متغیرهای مدل بدون
توجه به مانایی متغیرها منجر به رگرسیون کاذب میشود. رایجترین آزمون برای سنجش
مانایی متغیرها آزمون مانایی دیکی- فولر تعمیمیافته )Test Fuller-Dickey Augmented )
)ADF )میباشد. دادههای موجود در این پژوهش همگی نامانا بودند.
جدول ۲ :نتایج آزمون ریشه واحد دادههای خانوارهای شهری
مشاهدات برش مقاطع احتمال مالک آزمون روش
Levin, Lin & Chu t -289۳۱ ۰٫۰۸۳ ۱۰ ۹۹
Im, Pesaran and Shin W-stat -0.272 0.393 10 99
ADF – Fisher Chi-square 19.862 0.467 10 99
PP – Fisher Chi-square 17.604 0.613 10 100
منبع: محاسبات پژوهش
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۶۷
جدول ۱ :آزمون ریشه واحد دادههای خانوارهای روستایی
مشاهدات برش مقاطع احتمال مالک آزمون روش
Levin, Lin & Chu t 1.299 0.476 10 99
Im, Pesaran and Shin W-stat 12.166 0.903 10 99
ADF – Fisher Chi-square 12.286 0.910 10 99
PP – Fisher Chi-square 1.299 0.906 10 100
منبع: محاسبات پژوهش
لذا مانایی جمالت خطا را به روش دیکی- فولر تعمیمیافته آزمون کردیم و با توجه به
مانابودن جمالت خطا و بر اساس آزمون انگل- گرنجر تعمیم یافته )-Engle Augmented
Test Granger) )AEG (دادههای مورد بررسی همجمعاند؛ بنابراین میتوان آنها را در سطح
برازش کرد.
جدول ۹ :نتایج آزمون ریشه واحد باقیمانده برازش خانوارهای شهری
مشاهدات برش مقاطع احتمال مالک آزمون روش
Levin, Lin & Chu t -۹۸۳۵۱ ۰٫۰۰۰ ۶ ۵۹
Im, Pesaran and Shin W-stat -4.933 0.000 6 59
ADF – Fisher Chi-square 43.656 0.000 6 59
PP – Fisher Chi-square 70.874 0.000 6 60
منبع: محاسبات پژوهش
جدول ۱ :نتایج آزمون ریشه واحد باقیمانده برازش خانوارهای روستایی
مشاهدات برش مقاطع احتمال مالک آزمون روش
Levin, Lin & Chu t -38119 0.000 6 57
Im, Pesaran and Shin W-stat -5.825 0.000 6 57
ADF – Fisher Chi-square 52.563 0.000 6 57
PP – Fisher Chi-square 78.909 0.000 6 60
منبع: محاسبات پژوهش
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۶۸
نتایج برآورد
نتایج برآورد توابع سیستمی مخارج مذهبی خانوارهای شهری به شرح زیر میباشد:
مخارج مذهبی واجب با معکوس بیکاری و متغیر مجازی دولت رابطه آماری معنادار و
مثبت و با تورم رابطه معنادار و منفی دارد؛ همچنین با درآمد )هزینه( رابطه منفی دارد و از
لحاظ آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۵۱ میباشد.
مخارج مذهبی اجباری با متغیر مجازی دولت و معکوس بیکاری رابطه آماری معنادار و
مثبت و با تورم رابطه معنادار منفی دارد؛ همچنین با درآمد )هزینه( رابطه مثبت دارد و از
لحاظ آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۵۳ میباشد.
مخارج مستحب نوعدوستانه با متغیر مجازی دولت رابطه معنادار مثبت دارد؛ همچنین
با بیکاری و درآمد )هزینه(، رابطه مثبت اما بدون معنا و با تورم رابطه منفی دارد و از لحاظ
آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۵۹ میباشد.
مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی با درآمد )هزینه( و متغیر مجازی دولت رابطه
معنادار مثبت دارد؛ همچنین با تورم رابطه مثبت اما بدون معنا و با بیکاری رابطه منفی دارد
و از لحاظ آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۳۱میباشد.
مخارج مذهبی شخصی با متغیر مجازی دولت رابطه معنادار مثبت و با تورم و بیکاری
رابطه منفی و معنادار دارد؛ همچنین با درآمد )هزینه( رابطه مثبت دارد و از لحاظ آماری
معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۵۲ میباشد.
مخارج سفرهای مذهبی با درآمد )هزینه( رابطه معنادار مثبت و با تورم رابطه معنادار
منفی دارد؛ همچنین با متغیر مجازی دولت و معکوس بیکاری رابطه منفی دارد و از لحاظ
آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۹۹ میباشد.
نتایج حاصل از برآورد توابع سیستمی مخارج مذهبی خانوارهای روستایی به شرح زیر
میباشد:
مخارج مذهبی واجب با متغیر مجازی دولت رابطه آماری معنادار و مثبت دارد و با
درآمد )هزینه( رابطه مثبت و بدون معنا و با تورم و بیکاری رابطه منفی دارد؛ اما از لحاظ
آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۹۱ میباشد.
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۶۹
مخارج مذهبی اجباری با متغیر مجازی دولت و معکوس بیکاری رابطه مثبت اما از
لحاظ آماری بدون معنا و با درآمد )هزینه( و تورم رابطه بدون معنا و منفی دارد. قدرت
توضیحدهندگی این تابع ۰۸۲۲ میباشد.
مخارج مستحب نوعدوستانه با درآمد )هزینه( و بیکاری رابطه معنادار مثبت دارد؛
همچنین با تورم و متغیر مجازی دولت، رابطه مثبت دارد و از لحاظ آماری معنادار نیست.
قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۹۳ میباشد.
مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی با درآمد )هزینه( و بیکاری رابطه معنادار مثبت
دارد؛ همچنین با تورم و متغیر مجازی دولت رابطه مثبت دارد و از لحاظ آماری معنادار
نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۳۲ میباشد.
مخارج مذهبی شخصی با درآمد )هزینه( رابطه معنادار مثبت و با تورم رابطه منفی و
معنادار دارد؛ همچنین با بیکاری، رابطه عکس بدون معنا و با متغیر مجازی دولت رابطه
عکس دارد و از لحاظ آماری معنادار نیست. قدرت توضیحدهندگی این تابع ۰۸۳۳ میباشد.
مخارج سفرهای مذهبی با درآمد )هزینه( و تورم رابطه معنادار مثبت و با معکوس
بیکاری و متغیر مجازی دولت رابطه معنادار منفی دارد. قدرت توضیحدهندگی این تابع
۰۸۳۲ میباشد.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۷۰
جدول ۵ :نوع رابطه ضرایب معادالت با مخارج در معادالت سیستمی شهری
از لحاظ آماری معنادار از لحاظ آماری بیمعنا
ضرایب
معناداری
هزینه نوع
ضریب
عرض از مبدا
( درآمد )هزینه
تورم
دولت
بیکاری
درآمد )هزینه(
عرض از مبدا
تورم
دولت
بیکاری

̅
مذهبی
عکس
عکس
مثبت
واجب
عکس
مستقیم
۰۸۵۹
۰۸۹۱
مذهبی
عکس
عکس
مثبت
اجباری
مستقیم
مستقیم
۰۸۵۳
۰۸۹۱
مستحب
نوع
مستقیم
عکس
مستقیم
مستقیم
مثبت
دوستانه
۰۸۵۹
۰۸۹۱
مستحب
برگزاری مراسم
جمعی
مثبت
عکس
مستقیم
مستقیم
مستقیم
۰۸۳۵
۰۸۳۲
مذهبی
عکس
عکس
مثبت
شخصی
مستقیم
مستقیم
۰۸۵۲
۰۸۹۲
سفر
مذهبی
مثبت
عکس
مستقیم
عکس
مستقیم
۰۸۹۹
۰۸۳۱
منبع: محاسبات پژوهش
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۷۱
جدول ۱ :نوع رابطه ضرایب معادالت با مخارج در معادالت سیستمی روستایی
از لحاظ آماری معنادار از لحاظ آماری بیمعنا
ضرایب
معناداری
نوع هزینه
ضریب
درآمد )هزینه(
عرض از مبدا
تورم
دولت
بیکاری
درآمد )هزینه(
عرض از مبدا
تورم
دولت
بیکاری

̅
مذهبی
واجب
مثبت
عکس
عکس
مستقیم
مسنقیم
۰۸۹۱
۰۸۳۱
بی مذه
اجباری
مثبت
۰۸۲۲
۰۸۱۹
مستقیم
عکس
عکس
عکس
مستحب
دوستانه نوع
مثبت
عکس
مستقیم
مستقیم
مستقیم
۰۸۳۰
۰۸۳۳
مستحب
برگزاری مراسم
جمعی
مثبت
عکس
عکس
مستقیم
مستقیم
۰۸۳۲
۰۸۳۵
مذهبی
شخصی
مثبت
مستقیم
عکس
عکس
مستقیم
۰۸۳۳
۰۸۳۹
سفر
مذهبی
مثبت
مستقی
عکس
مستقیم
مستقیم
م
۰۸۳۲
۰۸۳۵
منبع: محاسبات پژوهش
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۷۲
یکی از نکات قابل تأمل تفاوت رفتاری ساکنان شهر و روستا در مواجهه با تغییرات
متغیرهای مستقل این معادالت میباشد؛ برای مثال شهرنشینان با افزایش تورم اقدام به
کاهش هزینه سفرهای مذهبی خود مینمایند؛ اما در چنین شرایطی هزینههای سفرهای
مذهبی میان روستاییان افزایش مییابد. شاید بتوان اینگونه تصور کرد که به دلیل تفاوت
در سبد داراییها یا منابع درآمدی، شاهد واکنشهای متفاوت هستیم.
برآورد کشش درآمدی )هزینهای(
با توجه به این نکته که تنها ضرایب متغیر مستقل درآمد )هزینه( در معادالت مربوط به
مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی و سفرهای مذهبی شهری و مخارج مستحب
نوعدوستانه، برگزاری مراسم جمعی، هزینههای مذهبی شخصی و سفرهای مذهبی
روستایی معنادار شدهاند، در این مقاله تنها میتوانیم کشش درآمدی )هزینهای( این مخارج
را محاسبه کنیم.
رابطه کلی کشش درآمدی به صورت زیر میباشد )رابطه ۵ 🙂
η

×

با مشتقگیری و جایگذاری معادالت سیستمی در فرمول فوق و سادهکردن آن به رابطه
زیر میرسیم )رابطه ۱ 🙂
η ×
که در آن y متوسط هزینه کل و c ضریب زاویه متوسط هزینه کل میباشد.
نتایج برآورد کشش درآمدی )هزینهای( مخارج مذهبی پیشگفته در جداول زیر قابل
مشاهده است.
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۷۳
جدول ۹ :کشش درآمدی )هزینهای( مخارج مذهبی شهری
سال
ی کل واقعی متوسط هزینه
خانوارها
)برحسب هزار ریال(
ای( کشش درآمدی )هزینه
مخارج مستحب
برگزاری مراسم جمعی
کشش درآمدی
رج سفرهای مخا
مذهبی
ضریب متوسط مخارج
ضریب متوسط
مراسم جمعی
مستحب برگزاری
مخارج سفرهای مذهبی
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۱۱۵ ۱۸۲۹۱ ۲۵۱۹۰۱۸۵ ۲۹۳۹
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۱۳۳ ۱۸۲۳۳ ۲۵۱۹۲۱۸۱۱ ۲۹۳۱
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۱۳۱ ۱۸۲۳۱ ۲۵۱۲۲۱ ۲۹۳۵
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۹۹۳ ۱۸۱۵۹ ۲۱۰۳۱۳۸۵۳ ۲۹۳۱
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۱۰۱ ۱۸۰۹۹۱ ۲۱۳۹۱۳۸۱۹ ۲۹۳۹
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۵۱۲ ۲۸۳۳۳ ۲۱۱۹۱۲۸۹۱ ۲۹۳۳
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۵۵۱ ۱۸۰۲۲ ۲۱۹۹۲۹۸۱۱ ۲۹۳۳
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۱۹۹ ۲۸۳۵۳ ۲۹۱۹۲۱۸۲ ۲۹۳۰
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۲۹۳۲ ۲۸۵۱۳ ۲۰۳۲۹۵ ۲۹۳۲
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۹۲۰۲ ۲۸۱۳۳ ۲۱۲۹۰۳۸۳۵ ۲۹۳۱
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۹۰۲ ۲۸۱۳۱ ۲۱۰۱۱۹۸۹ ۲۹۳۹دوره میانگین
۲۸۰۳e-0۳ ۲۸۱e-0۳ ۲۸۵۲۱ ۲۸۳۱۵ ۲۱۰۹۹۹۸۲۹
منبع: محاسبات پژوهش
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۷۴
جدول ۳ :جداول کشش درآمدی )هزینهای( مخارج مذهبی روستایی
سال
واقعی خانوارها
متوسط هزینه کل
)برحسب هزار
ریال(
درآمدی کشش
ای( )هزینه
مخارج مستحب
دوستانه نوع
کشش درآمدی
ای( )هزینه
مخارج سفرهای
مذهبی
ضریب متوسط
مخارج
مستحب
دوستانه نوع
ضریب متوسط
مخارج
سفرهای مذهبی
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۱۵۹ ۵۸۱۱۰ ۳۳۱۱۲۸۳۹ ۲۹۳۹
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۳۳۱ ۵۸۳۱۱ ۲۲۱۳۱۰۸۹ ۲۹۳۱
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۳۱۲ ۵۸۳۳۱ ۲۲۲۱۱۹۸۵۱ ۲۹۳۵
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۳۱۹ ۵۸۳۰۱ ۲۲۲۹۹۵۸۳۱ ۲۹۳۱
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۱۱۳ ۵۸۲۱۱ ۳۹۱۱۹۸۹۱ ۲۹۳۹
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۱۱۰ ۵۸۲۱۲ ۳۱۳۳۱۸۱ ۲۹۳۳
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۵۱۰ ۱۸۳۹۹ ۳۹۱۱۰۸۵ ۲۹۳۳
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۱۰۱ ۱۸۱۹۱ ۳۹۳۹۹۸۲ ۲۹۳۰
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۹۱۲ ۱۸۹۰۵ ۳۲۵۱۳۸۰۲ ۲۹۳۲
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۲۳۳ ۹۸۹۳۳ ۹۲۹۹۳۸۵۱ ۲۹۳۱
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۲۱۹ ۹۸۵۱۱۹ ۱۹۱۹۱۸۰۱ ۲۹۳۹دوره میانگین
۵۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹e-0۳ ۲۸۵۱۲ ۱۸۳۹۱ ۳۹۱۵۱۸۹۳
منبع: محاسبات پژوهش
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۷۵
جدول ۳
سال
متوسط هزینه
واقعی خانوارها
ی کل
)برحس
کشش درآمدی
ب هزار ریال(
ای( مخارج مذهبی )هزینه
شخصی
کشش درآمدی
ای( مخارج )هزینه
مستحب برگزاری
مراسم جمعی
ضریب متوسط
مخارج
مذهبی شخصی
ضریب متوسط
مخارج
مستحب برگزاری
مراسم جمعی
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۱۱۲ ۲۸۱۱۳ ۳۳۱۱۲۸۳۹ ۲۹۳۹
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۳۰۲ ۲۸۱۹۱ ۲۲۱۳۱۰۸۹ ۲۹۳۱
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۹۱۱ ۲۸۱۱۳ ۲۲۲۱۱۹۸۵۱ ۲۹۳۵
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۹۹۱ ۲۸۱۵۱ ۲۲۲۹۹۵۸۳۱ ۲۹۳۱
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۱۲۹ ۲۸۱۱۱ ۳۹۱۱۹۸۹۱ ۲۹۳۹
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۱۰۵ ۲۸۱۹۵ ۳۱۳۳۱۸۱ ۲۹۳۳
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۹۲۹ ۲۸۹۳۹ ۳۹۱۱۰۸۵ ۲۹۳۳
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۰۳۱ ۲۸۱۱۹ ۳۹۳۹۹۸۲ ۲۹۳۰
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۰۱۱ ۲۸۱۰۹ ۳۲۵۱۳۸۰۲ ۲۹۳۲
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۲۸۹۹۳ ۲۸۰۱۱ ۹۲۹۹۳۸۵۱ ۲۹۳۱
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۹۹ ۰۸۳۳۳ ۱۹۱۹۱۸۰۱ ۲۹۳۹دوره میانگین
۱۸۱۳e-0۳ ۲۸۱۳e-0۳ ۱۸۹۲۳ ۲۸۹۳۹ ۳۹۱۵۱۸۹۳
منبع: محاسبات پژوهش
ارقام جداول فوق نشاندهنده آن است که مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی و
سفرهای مذهبی شهری و مخارج مستحب نوعدوستانه، برگزاری مراسم جمعی، هزینههای
مذهبی شخصی و سفرهای مذهبی روستایی کاالیی لوکس به شمار میروند؛ یعنی با
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۷۶
افزایش )کاهش( یک درصد از درآمد )هزینه(، این مخارج بیش از یک درصد کاهش
)افزایش( مییابند.
نتیجهگیری
۲ .با توجه به آنچه در مبانی نظری بیان شد، مخارج مذهبی واجب و نوعدوستانه به
عنوان مخارج ضروری و هزینههای مربوط به مخارج مذهبی شخصی، سفرهای
مذهبی، مراسم جمعی و مخارج اجباری مذهبی در قالب مخارج لوکس قرار گرفتهاند.
۲ .معناداربودن ضریب عرض از مبدأ با عالمت مثبت در تمامی معادالت، نشاندهنده این
موضوع میباشد که بخشی از هزینههای مذهبی مستقل از درآمد )هزینه(، تورم،
بیکاری، تورم و دولت میباشد؛ بنابراین خانوارهای ایرانی اعم از شهری و روستایی،
بدون توجه به عوامل اقتصادی، حداقلی از انواع هزینههای مذهبی را انجام میدهند.
۹ .سبد مخارج مذهبی خانوارهای شهری طی سالهای ۳۳ تا ۳۱ روند کاهشی محسوسی
داشته است و از سال ۳۱ شروع به افزایش نموده است؛ همچنین سبد مخارج مذهبی
خانوارهای روستایی نیز از سال ۳۳ روند کاهشی داشته است. البته این روند کاهشی
در بازه ۳۳ تا ۳۳ ناچیز بوده است.
۱ .نسبت مخارج مذهبی در گروههای مختلف به مخارج مذهبی کل، هرچند با نوسان
روبهروست، اما در هر دو بخش شهری و روستایی این نوسانات شدید نبوده است.
۵ .بر اساس نتایج حاصل از برآورد نسبتها، بیشترین سهم مخارج مذهبی در هر دو
بخش شهری و روستایی، مربوط به مخارج مذهبی نوعدوستانه و کمترین آن مربوط
به مخارج مذهبی شخصی میباشد.
۱ .بر اساس نتایج حاصل از برآورد مدل SUR ،کشش درآمدی )هزینهای( مخارج
سفرهای مذهبی شهری، مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی شهری، مخارج
سفرهای مذهبی روستایی، مخارج مستحب برگزاری مراسم جمعی روستایی، مخارج
مذهبی شخصی روستایی بزرگتر از ۲ و مطابق با فرضیههای تحقیق کاالی لوکس
میباشند؛ همچنین کشش درآمدی )هزینهای( مخارج مستحب نوعدوستانه بزرگتر از
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۷۷
۲ و بر خالف فرضیه تحقیق کاالی لوکس میباشد؛ لذا بر خالف توصیههای به
نوعدوستی در اثر نوسانات اقتصادی این هزینهها با واکنش باالیی از سبد هزینه مذهبی
خانوار حذف میشود و بر خالف فرضیه تحقیق کاالی لوکس میباشد؛ لذا بر خالف
توصیههای به نوعدوستی در اثر نوسانات اقتصادی این هزینهها با واکنش باالیی از
سبد هزینه مذهبی خانوار حذف میشود.
۹ .همچنین با توجه به معنادارنبودن ضرایب مربوط به متغیر مستقل درآمد )هزینه( در
مورد سایر هزینههای مذهبی، امکان محاسبه کشش درآمدی )هزینهای( و بررسی
صحت و سقم فرضیههای تحقیق در خصوص آنها وجود نداشت.
۳ .روند نزولی کشش درآمدی )هزینهای( میتواند نشاندهنده این نکته باشد که میزان
لوکسبودن این نوع مخارج در نظر مردم رو به کاهش است و میتوان تصور کرد
هزینههای مذهبی در میان خانوارهای شهری و روستایی از کاالیی لوکس به سمت
کاالی نرمال در حال تغییر باشد.
۳ .با ترکیب نتایج حاصل از برآوردهای این پژوهش میتوان گفت سهمهای گروههای
مختلف درآمدی با انتظاراتی که بر اساس توصیههای دینی شکل گرفته بود، تا حدود
قابل قبولی مطابقت دارد، هرچند حساسیت خانوارها به درآمد خالف انتظارات است.
پیشنهادهای سیاستی- پژوهشی
تبیین مباحث مربوط به مخارج مذهبی و ترغیب مردم به اولویتبندی مخارج مذهبی بر
اساس تعالیم دینی در جامعه توصیه میگردد. عوامل اثرگذار بر رشد سبد مخارج مذهبی
خانوارهای ایرانی مورد بررسی قرار گرفته و با استفاده از نفوذ این عوامل توجه به
کمکهای نوعدوستانه و خیرخواهانه در جامعه گسترش یابد.
بررسی موضوع این مقاله و بسیاری از مقاالت مشابه، به صورت سری زمانی بوده
است، پیشنهاد میگردد موضوعات را به صورت برش مقطعی بر اساس مطالعه دهکهای
درآمدی مورد بررسی قرار دهند.
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۷۸
منابع و مآخذ
* قرآن کریم با ترجمه استاد خرمشاهی.
۲ .باقری تودشکی، مجتبی؛ »الگوی مصرف بر مبنای ارزشهای اسالمی«، فصلنامه
عـلمی پژوهـشی اقتصاد اسالمی؛ ش۹۱ ،۲۹۳۳.
۱ .حسینی، سیدرضا؛ »الگوی مطلوب مصرف در چارچوب الگوی تخصیص درآمد
اسالمی«، فصلنامه عـلمی پژوهـشی اقتصاد اسالمی؛ ش۹۱ ،۲۹۳۳.
۹ .عزتی، مرتضی؛ »اثر ایمان مذهبی بر رفتار مصرفکننده«، فصلنامه عـلمی
پژوهـشی اقتصاد اسالمی؛ ش۲۲ ،۲۹۳۱٫
۱_____ .؛ »تخمین تابع مخارج مذهبی )مخارج در راه خدا( مسلمانان«، فصلنامه
علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی؛ س۵ ،ش۲۳ ،۲۹۳۱.
۵ .عیوضلو، حسین؛ عدالت و کارایی در تطبیق با نـظام اقـتصادی اسـالم؛ تهران:
دانشگاه امام صادق۷ ،۲۹۳۱ .
۱ .فالحی، محمدعلی؛ »بررسی عوامل مؤثر بر مخارج مذهبی خانوارهای شهری در
استانهای ایران«، فصلنامه علمی پژوهـشی اقـتصاد اسالمی؛ ش۹۳ ،پاییز
.۲۹۳۳
۹ .کیاءالحسینی، سیدضیاءالدین؛ »برآورد تابع هزینههای مذهبی متوسط یک خـانوار
شهری در ایـران«، مجله علمی پژوهشی مفید؛ ش۳ ،۲۹۹۳٫
۳_____ .؛ »عوامل مؤثر بر هزینههای مذهبی دهکهای درآمدی خانوارهای شهری
ایران«، فصلنامه علمی پژوهـشی اقـتصاد اسالمی؛ ش۹۵ ،پاییز ۲۹۳۳.
۳ .مرکز آمار ایران، طرح آمارگیری هزینه و درامد خانوارهای شهری و روستایی
.)۲۹۳۹-۲۹۳۹(
۲۰_____ .؛ گزارش شاخص قیمت کاالها و خدمات مصرفی خانوارهای شهری
کشور.
ژوهشی اقتصاد اسالمی/ بررسی اقتصادی حساسیت خانوارهای … لنامه علمی پ فص
۷۹
۲۲_____ .؛ گزارش شاخص قیمت کاالها و خدمات مصرفی خانوارهای روستایی
کشور.
۲۱_____ .؛ سریهای زمانی، نتایج طرح آمارگیری از ویژگیهای اشتغال و بیکاری
)۲۹۳۹-۲۹۹۱ )و طرح آمارگیری نیروی کار )۲۹۳۱ -۲۹۳۱.)
۲۹ .میرمعزی، سید حـسین؛ »الگوی مصرف کالن در جامعه اسالمی«، فصلنامه علمی
پژوهشی اقتصاد اسالمی؛ زمستان ۲۹۳۱(الف(.
۲۱_____ .؛ »مبانی خـرد الگوی مصرف کالن اسالمی«، فصلنامه علمی پژوهشی
اقتصاد اسالمی؛ ش۱۰ ،۲۹۳۱(ب(.
۲۵ .نوفرستی، محمد؛ ریشه واحد و همجمعی در اقتصادسنجی؛ تهران: مؤسسه
خدمات فرهنگی رسا، ۲۹۳۵٫
۲۱ .الحرِّ العاملی، محمد بن الحسن؛ وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛
ج۲۵ ،قم: نشرمؤسسه آل البیت علیهم السالم إلحیاء التراث، ۲۱۲۱ق.
۲۹ .شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه؛ ثواب االعمال و عقاب االعمال؛ قم: نشر
طلیعه نور، ۲۱۹۲ق.
۲۳ .طبرسی، حسن بن فضل؛ مکارم االخالق؛ قم: نشرشریف رضی، ۲۹۹۰٫
۱۹٫B lb l a J; “Rel g o Co t as Adaptations that Signal Altruistic
Intent on”, EVolution and Cognition; Vol.10, No.1, 2004.
۲۰٫Kahf, Monzer; “A Contribution to the Theory of Consumer Behaviour in
an Islamic Society”, Studies in Islamic Economics; Ed. Khurshid Ahmad,
Islamic Foundation, Leciestr, u,k., 1981, pp.19-36.
۲۱٫Minkler, Lanse & Metin Cosgel; Religious Identity and Consumption;
Working Paper, University of Connecticut, Department of Economics, 2004.
۲۲٫Re n kka R tva Jakob Sven on; “ o k ng fo Go ? Eval at ng Se v e
Delivery of Religious Not-for-Profit Health Care Providers in Uganda”;
سیدمحسن سجادی و فهیمه حمایتی / فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسالمی
۸۰
World Bank Policy Research Working Paper; No.3058, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=636420, May 2003.
۲۳٫Thornton, J.P., Helms, S.; Afterlife Incentives in Charitable Giving;
Applied Economics, 2010.

(Visited 2 times, 1 visits today)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code