بازدید: 1

بررسی ابعاد هستی شناسی مذهبی در گفتگوهاي درون شخصیِ زوجین
مذهبی برخوردار از سازگاري زناشویی بالا
۴ ، محمد سعید ذکایی ۳ ، کیومرث فرحبخش ۲ ، معصومه اسمعیلی ۱ یاسر رضاپور میرصالح
:وصول تاریخ ۱۲/۸/۹۱ پذیرش تاریخ :۲۰/۳/۹۲
چکیده
هدف پژوهش حاضر تعیین ابعاد هستی شناسی مذهبی در گفتگوهاي درون شخصی
زوجین مذهبی برخوردار از رضایت زناشویی بالا بود. این مطالعه از نوع پژوهش هاي کیفی
شوهر) مذهبی ۱۱زن و ۱۱زوج ( ۱۱بود که با استفاده از مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته در
(مسلمان) برخوردار از سازگاري زناشویی بالا انجام گرفت. این زوجین به صورت نمونه گیري
هدفمند انتخاب شدند و نمونه گیري تا جایی ادامه یافت که پاسخ هاي شرکت کنندگان به
زمینه حالت اشباع برسد. تحلیل داده هاي حال از مصاحبه ها هم با استفاده از شیوه کیفی نظریه
اي انجام شد. نتایج تحلیل مصاحبه ها نشان داد که هستی شناسی مذهبی در زوجین موجب شده
بود آنها رابطه زناشویی خود را یک نهاد مقدسی ادراك کنند که از سوي خداوند براي رسیدن
دکتري مشاوره، دانشگاه علامه طباطبایی (نویسنده مسئول) . دانشجوي ۱ com.yahoo@yrezapoor
مشاوره، دانشگاه علامه طباطبایی دانشجوي دکتري .۲ com.yahoo@masesmaeily
دانشگاه علامه طباطبایی دکتري علوم اجتماعی، . ۳ com.yahoo@kiiumars
saeed.zokaei@gmail.com 4. استادیار طباطبایی علامه دانشگاه
۲۰ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
به اهداف خاصی (کمال دنیوي و اخروي) تعیین شده است. هستی شناسی مذهبی در زوجین
ین باور محوري در آنها می شد به سه شیوه مستقیم و یک شیوه غیر مستقیم منجر به که شامل ا
پیامد هاي مثبت زناشویی در آنها می شد. شیوه هاي مستقیم هستی شناسی مذهبی در زوجین
عبارت بود از ادراك حضور و نظارت خداوند بر زندگی زناشویی، انجام اعمال و نیایش هاي
ي خداوند در زندگی زناشویی. شیوه غیر مستقیم تأثیر هستی شناسی مذهبی و ادراك کمک ها
مذهبی در زوجین نیز الهام گرفتن از احادیث و سبک زندگی زناشویی پیامبر (ص) و ائمه
معصومین (ع) بود. هستی شناسی مذهبی در زوجین از طریق این شیوه ها و فرآیند ها منجر به
دن به کمال مادي و معنوي در زوجین می شد. یافته آرامش و رضایت، بخشش، وفاداري و رسی
هاي پژوهش حاضر نشان داد که هستی شناسی مذهبی زوجین به شیوه هاي مختلفی بر زندگی
زناشویی آنها تأثیر می گذارد و آگاهی از آن می تواند ما را در تدوین مدلی براي ارتقاء
اسی در آنها یاري دهد.رضایت زناشویی زوجین از طریق تغییر الگوهاي هستی شن
:واژگان کلیدي هستی شناسی مذهبی، گفتگوهاي درون شخصی، سازگاري زناشویی،
زوجین.
مقدمه
دهند که ارزش هاي مذهبی پیش بینی کننده موفقیت زناشویی ها نشان می برخی از پژوهش
شود ) و گفته می۲۰۰۶؛ گودمن و دو لاهیت، ۲۰۰۷و طول عمر است (دولاهیت و لامبرت،
) و در زندگی زناشویی، مذهب ۲۰۰۷دهد (جانستون، مذهب به زندگی افراد اصول و هدف می
). به دلیل داشتن ۲۰۰۳می تواند معناي محوري براي ازدواج باشد (ماهونی و همکاران،
روند (پارگامنت ازدواجشان پیش می» مقدس کردن«هاي مذهبی، زوجین اغلب به سوي ارزش
۱ هاي دنیوي ) و آن را به صورت کیفی جدا از تمام رابطه۱۸۰ ، ص۲۰۰۵و ماهونی،
در نظر
).۱۹۵۷گیرند (ایلاید، می

۱٫ other worldly
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۲۱
۱ امروزه دیدگاه هاي وجودي و شناختی، نقش مهمی براي هستی شناسی
که افراد در
نگرش ها و باورهاي خود دارند قائل هستند. هستی شناسی یا همان فلسفه فرد در زندگی و دید
او به پدیده هاي هستی، چهارچوبی به باورهاي فرد می دهد که وي را به سمت رفتارهاي
). هستی شناسی با آنچه که وجود دارد، آنچه واقعیت ۱۳۸۹خاصی هدایت می کند (محمدپور،
ست و آنچه ماهیت جهان است ارتباط دارد. هستی شناسی به مطالعه خود هستی پرداخته و بین ا
). هستی شناسی تا اندازه زیادي ۱۳۸۹وجود واقعی و نمود تفاوت قائل می شود (محمدپور،
تحت تأثیر فرهنگ و مذهب قرار دارد. جوامع غربی تعاریف خاص خود از هستی شناسی (از
پسامدرنیست) دارند، اما بسیاري از افراد در نگرش هاي خود تحت تأثیر مدرنیست گرفته تا
هستی شناسی قرار دارند که باورهاي مذهبی به آنها می دهد. در روابط زناشویی نیز مانند دیگر
جنبه هاي زندگی، بسیار از افراد تحت تأثیر هستی شناسی مذهبی قرار دارند که می تواند باعث
اط آنها و رضایت زناشویی بیشتر در آنها شود. براي مثال، گودمن و افزایش تداوم ارتب
) گزارش کردند که برخی از زوجین مذهبی معتقدند که خداوند نهاد ازدواج ۲۰۰۶دولاهیت (
را آفریده است و ازدواج از اهداف مهمی است که خواسته خداوند است. محققان پاسخ هاي
طبقه تقسیم بندي کردند: فردي، رابطه اي و معنوي. در شرکت کنندگان در این زمینه را به سه
حوزه فردي چندین زوج احساس می کردند که خداوند می خواهد ازدواج به سمت خشنودي
و تکامل فردي پیش برود. در حوزه ارتباطی بسیاري از زوجین نشان دادند که ازدواج شیوه ایده
راقبت از یکدیگر است. در نهایت، در حوزه آل زنان و مردان براي برقراري ارتباط، تعهد و م
معنوي برخی از زوجین معتقد بودند که ازدواج باعث می شود به خداوند نزدیک تر شوند.
زوج میانسال مسیحی، یهودي و مسلمان ۵۷ (در مطالعه خود با ۲۰۰۷دولاهیت و لامبرت (
ا براي تحلیل یافته هاي خود از که داراي عقاید مذهبی بالا بودند مصاحبه عمیق انجام دادند. آنه
۲ اي شیوه نظریه زمینه
استفاده کردند تا شیوه هایی که زوجین مذهبی باورها و اعمال خود را

۱٫ ontology
۲٫ grounded theory
۲۲ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
کردند تا نسبت به رابطه زناشویی خود وفادار بمانند توصیف کنند. نتایج مطالعه آنها کنترل می
هب موجب حفظ وفاداري نشان داد که زوجین در گزارش هاي خود به چهار شیوه که مذ
مذهبی رابطه زناشویی آنها را زناشویی در آنها می شد اشاره کردند: الف) باورها و اعمال
مقدس می کند و بنابراین کیفیت رابطه زناشویی را بهبود می بخشد و بدین طریق به طور غیر
۱یدهد، ب) پیمان ها و درگیري هاي مذهب مستقیم وفاداري زناشویی را افزایش می
رابطه زن و
شوهر را با خدا افزایش می دهد، ج) مذهب ارزش هاي اخلاقی زوجین را قوي تر می کند و
بنابراین وفاداري زناشویی را افزایش می دهد، د) درگیري مذهبی رابطه زن و شوهر را با خدا
ی که دهد که این کار زوجین را ترغیب می کند تا از اعمالی مانند خیانت زناشوی افزایش می
کند اجتناب کنند. آنها معتقدند خداوند را ناراحت می
زوج با هدف تعیین چگونگی تلفیق مذهب ۹۷ (پژوهشی را با ۱۹۹۹ماهونی و همکارانش (
در رابطه زناشویی انجام دادند. یافته هاي آنها نشان از دو سازه مهم داد: کیفیت تقدس ادراك
۲ شده ازدواج و ظهور
یفیت تقدس ادراك شده اشاره دارد به چگونگی خداوند در ازدواج. ک
، بهشتی، مذهبی یا ۳ نگاه افراد به ازدواجشان. زوجین از واژه هایی همچون برکت، مقدس
معنوي براي توصیف این کیفیت ها استفاده می کردند. ظهور خداوند اشاره به ادراك زوجین
که این دو سازه با ) دریافتند۱۹۹۹از مشارکت خدا در رابطه شان بود. ماهونی و همکارانش (
۴ رضایت زناشویی، بیشتر، درك سود بیشتر از ازدواج، تعارض و پرخاشگري کمتر و همکاري
) در مطالعه اي کیفی به بررسی ۲۰۱۲کلامی بیشتر ارتباط دارد. دولاهیت، هاکینز و پارت (
هاي کیفی آنها زوج مسیحی، یهودي و مسلمان پرداختند. نتایج تحلیل ۵۷معناي زندگی در
نشان داد که موضوع عمده (خارج از سنت هاي دینی) در تمام زوجین این بود که ازدواج یک
دارد: چیزي بیشتر از خود، چیزي بیشتر از زوجین و » چیزي بیشتر«واحد مقدسی است که

۱٫ religious vows and involvement
۲٫ manifestation
۳٫ blessed, holy
۴٫ collaboration
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۲۳
چیزي بیشتر از واحد خانواده. براي این زوجین ازدواج یک نهاد الهی بود و یک حمایت مهم
هاي امروزه شد. این یافته ها یک نقطه مقابلی براي مباحث پژوهش راي رابطه شان محسوب میب
۱ غربی درباره غیررسمی شدن
۲ ازدواج و فردگرایی
شود. دولاهیت و در ازدواج محسوب می
) نتیجه می گیرند که اشکال رسمی ازدواج ممکن است قدرت خود را در ۲۰۱۲همکارانش (
یاري از زوجین مذهبی حفظ کرده باشند و شاید بسیاري از زوجین دیگر جامعه کنونی براي بس
نیز معتقد باشند که ازدواج چیزي بیشتر از یک رابطه غیررسمی و خصوصی است که بیشتر
).۲۰۱۲محققان امروزه به آن می نگرند (دولاهیت و همکاران،
متمرکز شده اند رو به پژوهش هایی که به بررسی ارتباط میان مذهب و رابطه زناشویی
این » ۳ هستی شناسی و فرایندهاي در وراي«افزایش است اما پژوهشی وجود ندارد که به بررسی
). هرچند می توان تأثیرات مذهب در شکل دهی معنا و هستی ۲۰۰۶ارتباط بپردازد (مارکس،
به دلیل شناسی زندگی زناشویی افراد را جزء تأثیرات اجتماع و فرهنگ در نظر گرفت، اما
اینکه مذهب می تواند یک مسئله فردي خارج از بافت عمومی اجتماع باشد (براي مثال خانواده
هاي مذهبی که در جوامع غیر مذهبی زندگی می کنند)، نقش مذهب در شکل دهی هستی
شناسی زوجین بایستی به طور جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد. اکثر پژوهش هایی که در ایران
شده اند یا به بررسی ارتباط بین اعمال و باورهاي مذهبی با جنبه هاي مختلف عملکرد انجام
زناشویی پرداخته اند و یا اثربخشی آموزه هاي مذهبی را بر عملکرد زناشویی زوجین مورد
بررسی قرار داده اند، و کمتر پژوهشی یافت می شود که دیدگاه (هستی شناسی) زوجین مذهبی
زناشویی و نقش هستی شناسی مذهبی بر افزایش سازگاري زناشویی را به طور نسبت به زندگی
کیفی مورد بررسی قرار دهد. پژوهش حاضر، با درنظر گرفتن اهمیت این موضوع، به بررسی
ابعاد هستی شناسی مذهبی در (در گفتگوهاي کلامی و درون شخصی) زوجین مذهبی داراي
پردازد. سازگاري زناشویی بالا می

۱٫ deinstitutionalization
۲٫ individualism
۳٫ process behind
۲۴ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
هاي درون شخصی تگوگف
۱ گفتگوهاي درون شخصی
هاي وي به هرگونه صحبت کردن فرد با خود و خودگویی
اطلاق می شود. گفتگوهاي درون شخصی ممکن است با صداي بلند و یا آهسته و بی صدا
صورت گیرد و از طریق آن فرد افکار و احساسات خود را مرور می کند، تعبیر و تفسیر می
). نگرش ها و ۲۰۰۰آتی خود را برنامه ریزي می کند (سافرن و همکاران، کند، و رفتارهاي
باورهاي زوجین از لحاظ هستی شناسی نقش مهمی در ارتباط زناشویی آنها دارد. شاید بتوان
هاي آنها در مورد موضوعات گفت، گفتگوها و تعاملات بین زوجین (خصوصاً خودگویی
ند ک که هستی شناسی زوجین در آن تجلی پیدا میمختلف زناشویی) بهترین موقعیتی است
). بررسی ها نشان می دهد بین زوجین داراي تنیدگی زناشویی و زوجینی که ۲۰۱۱)مارتیگنانی،
از روابط خود رضایت دارند در ارزش هاي زناشویی و باورهاي افراد در باره ماهیت رابطه
شخصی آنها نمایان می شود، تفاوت زناشویی (هستی شناسی ازدواج) که در گفتگوهاي درون
وجود دارد و بررسی این تفاوت ها می تواند باعث ارائه الگویی شود که به افزایش رضایت
؛ ۱۹۹۳؛ برادبوري و فینچام، ۱۹۹۶زناشویی زوجین کمک می کند (باکوم و همکاران،
).۱۹۹۲کوردك،
روش
۲ پژوهش حاضر از نوع مطالعات کیفی
۳ اي است و جهت اجراي آن از تئوري (نظریه) زمینه
استفاده شده است. نظریه زمینه اي، داراي مجموعه اي از تکنیک ها جهت انجام تحقیق کیفی
ي اصلی نظریه زمینه اي این است که به جاي استفاده از داده ها جهت آزمون است. ایده
کمی انجام می گیرد، از گزارش هاي هاي برخاسته از ادبیات پژوهش که در تحقیقات فرضیه
شود. هدف نهایی، فراهم کردن کلامی افراد در مورد تجاربشان به عنوان داده استفاده می

۱٫ self-statement
۲٫ qualitative research
۳٫ grounded theory
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۲۵
مجموعه اي از مفاهیم نظري است که به بهترین شکل داده ها را توصیف کنند. تفاوت مهم و
تحلیل محتوا، این است که اساسی بین نظریه زمینه اي و اشکال صرفاً توصیفی طبقه بندي، مثل
کدها و مقوله ها از پیش تعیین شده نیستند، بلکه از زمینه داده ها براي مقوله بندي خود داده ها
).۱۹۹۸استفاده می شود (استراوس و کوربین،
جامعه و نمونه
جامعه آماري پژوهش حاضر عبارت بود از کلیه مراجعه کنندگان به برنامه هاي غنی سازي
مرکز مشاوره باب الحوائج شهرستان میبد. شرکت کنندگان برنامه هاي غنی سازي ازدواج
ازدواج در این مرکز را عمدتاً زوجین داراي سازگاري زناشویی بالا تشکیل می دهند (البته
جامعه و نمونه گیري در پژوهش هاي کیفی که هدف آن تحلیل عمیق موضوع مورد بررسی
) عنوان می کند یک ۱۹۸۰ .(باس (۱۳۸۰همیت ندارد؛ هومن، است به اندازه تحقیقات کمی ا
، با مطالعه بر روي افرادي حاصل می شود که ۱ شیوه مناسب براي ایجاد سازه هاي نظري بامعنا
۲ در متغیرهاي مورد نظر سرآمد یا الگو
باشند. بنابراین با استفاده از شیوه نمونه گیري هدفمند
) زوجین نسبتاً مذهبی و داراي سازگاري زناشویی بالا (بر اساس نمره آنها در ۲۰۰۱)برگ،
مقیاس هاي مربوطه) براي شرکت در پژوهش حاضر انتخاب شدند. علاوه بر ارزیابی هاي اولیه
اسلامی و سازگاري زناشویی آنها به ترتیب با درمانگر از مصاحبه با زوجین، مذهب گرایی
) مورد بررسی و تأیید قرار گرفتند. زوجین ۱۹۷۶ (و اسپانیر (۱۳۸۹مقیاس هاي بهرامی احسان (
شرکت کننده در پژوهش حاضر با توجه به جمعیت غالب جامعه ایران همگی از بین مسلمانان
تعیین ابعاد هستی شناسی مذهبی شیعه انتخاب شدند. به دلیل اینکه هدف پژوهش حاضر،
زوجین نسبت به رابطه زناشویی شان بود، انتخاب نمونه مذهبی اجازه می داد تا تمرکز عمیقی بر
سؤالات پژوهش داشته باشیم. البته یکی از معایب این شیوه نمونه گیري این است که ما

۱٫ meaningful
۲٫ prototypical or exemplary
۲۶ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
کمتر مذهبی تر) ممکن (زوجین ۱ توانیم دریابیم که چگونه مذهب در درجات پایین خودش نمی
است هستی شناسی افراد را تحت تأثیر قرار دهد. با این وجود، هدف ما مقایسه سطوح مذهب
در یک نمونه گسترده نبود بلکه هدف، تمرکز بر زوجینی بود که در متغیرهاي موردنظر
ست (مذهب و سازگاري زناشویی) الگو بودند تا بتوانیم داده هاي غنی تر و عمیق تري به د
). به علاوه، هدف این نمونه گیري تعیین چگونگی تأثیر میزان مذهب ۲۰۰۱آوریم (برگ،
گرایی بر هستی شناسی زوجین نبود بلکه هدف درك گسترده این موضوع بود که چگونه
۲ مذهب فردي و زوجی
تواند هستی شناسی زوجین را نسبت به رابطه زناشویی شان تحت می
ه دلیل اینکه براي پاسخ گویی به سؤالات مصاحبه داشتن سطح تأثیر قرار دهد. همچنین ب
متوسطی از توانایی هاي شناختی لازم بود، نمونه شرکت کننده در پژوهش به صورت هدفمند
از بین کسانی انتخاب شدند که حداقل سطح تحصیلات آنها لیسانس بود و داراي توانایی
بودند. براي ثابت نگه داشتن برخی عوامل شناختی مناسبی در پاسخ گویی به سؤالات مصاحبه
سال سن داشتند، حداقل دو سال ۲۵زمینه اي تنها زوجینی براي مصاحبه انتخاب شدند که بالاي
از مدت ازدواج آنان می گذشت و داراي حداقل یک فرزند بودند. به دلیل اینکه پژوهش
ه تئوري زمینه اي که براي حاضر از نوع پژوهش هاي کیفی است، تعداد نمونه بر اساس شیو
تحلیل داده ها به کار از آن استفاده شد به اندازه اي انتخاب شد که حداکثر محتواي کیفی ابعاد
هستی شناسی مذهبی در خودگویی هاي درون شخصی زوجین استخراج شود و به اصطلاح
وضعیتی گفته ). حالت اشباع به ۱۹۹۸ها به حالت اشباع برسند (استراوس و کوربین، مصاحبه
مصاحبه می دهند مشابه همان شود که پاسخی که شرکت کنندگان جدید به سؤالات می
هایی باشد که شرکت کنندگان قبلی به سؤالات مصاحبه داده اند. با توجه به این موضوع، پاسخ
شوهر) پاسخ هاي افراد به حالت ۱۱زن و ۱۱زوج ( ۱۱در پژهش حاضر پس از مصاحبه با
د و انجام مصاحبه متوقف شد.اشباع رسی

۱٫ smaller doses
۲٫ personal and couple religiosity
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۲۷
شیوه مصاحبه
در پژوهش حاضر براي جمع آوري داده ها و آگاهی از هستی شناسی مذهبی زوجین از
رابطه زناشویی شان، از مصاحبه نیمه ساختاریافته استفاده شد. مصاحبه نیمه ساختار یافته نسبت به
دتري است و در آن سوالات مصاحبه استاندارد نشده داراي ساختار بیشتر و موضوع محدو
خاصی از تمام پاسخگویان پرسیده می شود. با این وجود به دلیل محاوره اي بودن مصاحبه،
مصاحبه گر آزاد است که سوالات را تغییر دهد و یا ترتیب آنها را به شکلی مناسب تر جابجا
اي مختلف ). با درنظر گرفتن هدف کلی پژوهش و جنبه ه۱۴۹ ،ص ۱۳۸۶کند (بیابانگرد،
سازگاري زناشویی زوجین، سؤالات مصاحبه طراحی شدند. درمجموع با جمع بندي نظرات
سؤال ۹روحانی روانشناس) براي اطمینان از روایی محتوایی، ۳کارشناسان آگاه به موضوع (
براي انجام مصاحبه انتخاب شد. مطالعه پایلوت بر روي دو زوج انجام گرفت و با بازخوردهاي
رخی سؤالات بازبینی شدند. سؤالات به طور مستقیم و غیرمستقیم هستی شناسی مذهبی آنها ب
زوجین را در رابطه زناشویی شان مورد بررسی قرار می داد و باورهاي مذهبی زوجین را در
مورد جنبه هاي مختلف رابطه زناشویی شان ارزیابی می کرد. همچنین سؤالات به طور مستقیم
وجین را به گفتگوهاي درون شخصی شان معطوف می کرد. به دلیل اینکه و غیرمستقیم توجه ز
مصاحبه حاضر از نوع مصاحبه هاي نیمه ساختاریافته بود، مصاحبه گر بعد از هر سؤال باتوجه به
۱ بافت موضوعات مطرح شده، سؤالات پیگیري
براي بررسی عمیق تر هستی شناسی مذهبی
کرد. تمام مصاحبه هاي انجام شده با کسب اجازه از زوجین در رابطه زناشویی شان مطر می
شرکت کنندگان به صورت صوتی ضبط شدند و سپس براي انجام تحلیل هاي بعدي به دقت
هاي ا، از ناممصاحبه ها روي کاغذ پیاده شدند. براي محفوظ ماندن مشحصات آزمودنی ه
مستعار براي شرکت کنندگان استفاده شد.

۱٫ follow-up
۲۸ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
۳۲ساخته شده و داراي ۱۹۷۶یی: این مقیاس توسط اسپانیر در سال مقیاس سازگاري زناشو
). تحلیل عاملی نشان داد که این مقیاس چهار بعد رضایت دو ۱۹۷۶سوال می باشد (اسپانیر،
نفري، همبستگی دونفري، توافق دو نفري و ابراز محبت تشکیل شده است. نمره کل سازگاري
بدست می آید و نمره بالا نشان دهنده سازگاري زناشویی از جمع نمرات زیر مقیاس ها
) نشان داد که این مقیاس داراي روایی سازه، همگرا و ۱۹۷۶زناشویی بالاتر است. اسپانیر (
). پژوهشی ۱۹۷۶بود. (اسپانیر، ۰/۹۶واگراي مطلوبی است و آلفاي کرونباخ کل مقیاس برابر
در ایران انجام شد نشان داد که این که به منظور بررسی ویژگی هاي روانسنجی این مقیاس
). با توجه به اینکه میانگین ۱۳۷۹مقیاس داراي روایی واگرا و همگراي مطلبوبی است (ثنایی،
=۱۷/۸)۱۱۴/۸این مقیاس در نمونه ایرانی S ( و کل نمره ۱۳۷۹ (محاسبه شده است (ثنایی،
نمونه گیري از زوجین است، در پژوهش حاضر (به منظور ۱۵۱اکتسابی فرد در این آزمون
داراي سازگاري زناشویی بالا) افرادي انتخاب شدند که نمره کلی آنها در این مقیاس یک
و بالاتر بود. ۱۳۲/۶انحراف معیار بالاتر از میانگین جامعه یعنی
( IRS :(مقیاس مذهب گرایی اسلامی توسط بهرامی احسان ۱ مقیاس مذهب گرایی اسلامی
جاریابی شده است. این آزمون با استفاده از یک الگوي منسوب به امام در ایران ساخته و هن
صادق (ع) که انواع حقوق وظایف انسان را تعریف می کند طراحی شده است (بهرامی
درجه اي لیکرت تنظیم ۵است که بر اساس مقیاس ماده ۶۴ .(این مقیاس داراي ۱۳۸۴احسان،
ه مقیاس از چهار عامل مذهب گرایی، سازمان شده است. نتایج تحلیل عاملی نشان داد ک
). ۱۳۸۴نایافتگی مذهبی، ارزنده سازي مذهبی، و کامجویی اشباع شده است (بهرامی احسان،
۲ بود، همچنین روایی محتوایی ۰/۸۵و ۰/۹۱ضریب پایایی این فرم بین
۳ و سازه
آن نیز بررسی و
که میانگین این خرده مقیاس مذهب ). با توجه به این۱۳۸۴تایید شده است (بهرامی احسان،
=۱۴/۷ )۸۳/۶گرایی در نمونه ایرانی S ( و کل نمره ۱۳۸۴ (محاسبه شده است (بهرامی احسان،

۱٫ Islamic Religiosity Scale (IRS)
۲٫ content validity
۳٫ construct validity
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۲۹
است، در پژوهش حاضر (به منظور نمونه گیري از ۱۱۲اکتسابی فرد در این خرده آزمون
نها در این زیر زوجین داراي گرایش هاي مذهبی بالا) افرادي انتخاب شدند که نمره کلی آ
و بالاتر بود. ۹۸/۳مقیاس یک انحراف معیار بالاتر از میانگین جامعه یعنی
شیوه تحلیل داده ها
اي استفاده شد (استراوس و هاي پژوهش حاضر از شیوه نظریه زمینه براي تحلیل داده
ي نه). نظریه زمینه اي براي شکل دهی سازه هایی به کار می رود که در زمی۱۹۹۸کوربین،
محقق. بر اساس نظر استراوس و کوربین ۱ ها وجود دارد نه در دیدگاه ازپیش تعیین شده داده
) از شیوه کدگذاري باز استفاده شد که در آن هر واژه، عبارت یا جمله معنی دار به ۱۹۹۸)
گروه شوند. بعد از کدگذاري اولیه، کدهاي مشابه (مقوله ها) به طور اولیه عنوان کدها تعیین می
ها). در مرحله دوم هاي مفهومی اطلاق شد (نام گذاري مقوله بندي شدند و به آنها نام
(کدگذاري محوري) ارتباط بین مقوله ها و زیرمقوله ها مشخص شد و چارچوب بیشتري به
آنها داده شد. به این صورت که فهرست اصلی موضوعات تکرار شده، به شیوه هاي زیر جمع
ب) ترکیب راي اهمیت کمتر و کمتر متداول، والف) حذف موضوعات دا بندي و خلاصه شد:
هاي قابل کنترل بیشتر. بعد از این مرحله ما موضوعات شبیه به هم براي کاهش آنها به تعداد
ها را مرور کردیم تا مطئن شویم که آنها حاوي اطلاعات کافی براي مجدداً متن مصاحبه
شده هستند. درنتیجه این کار بعضی از موضوعات حذف حمایت از هریک از موضوعات تعیین
(گلیکان، » ابطال یافته هاي به دست آمده«شدند یا مورد بازبینی قرار گرفتند. در نهایت، براي
) مقوله ها مورد ارزیابی قرار گرفتند. این فرآیند شامل تلاش براي ابطال نتیجه گیري هاي ۲۰۰۵
در یافته هاي نهایی نگه داشته شوند یا خیر. این کار براي اولیه است تا اینکه مشخص شود آنها
). بعد از کدگذاري و تلاش براي ابطال، ۲۰۰۵ارزیابی روایی یافته ها انجام می شود (گلیکان،

۱٫ preconceived
۳۰ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
ما یک الگوي مفهومی ارائه کردیم که به اعتقادمان رابطه بین موضوعات عمده در یافته ها را
نشان می داد.
یافته ها
یک از شرکت کنندگان نقش خداوند را در زندگی زناشویی خود به شیوه هرچند هر
منحصربه فردي ادراك می کردند اما هستی شناسی مذهبی در تمام زوجین شرکت کننده در
پژوهش حاضر موجب شده بود آنها خداوند را هم در لحظه شروع زندگی مشترك (انتخاب
ند. تحلیل دقیق یافته ها چندین الگو را همسر) و هم در طول آن دخیل و همراه خود ببین
مشخص می کند که نشان می دهد چگونه هستی شناسی مذهبی زوجین در زندگی زناشویی
گذارد و آنها چگونه نقش خداوند را در زندگی زناشویی خود ادراك می کنند. آنها تأثیر می
ازدواج به عنوان نهادي که از سوي خداوند تعیین شده است
کنندگان پژوهش حاضر معتقد بودند که ازدواج نهاد مقدسی است که از همه شرکت
سوي خداوند بنا شده است. با توجه به اینکه خداوند در برخی از آیه هاي قرآن به طور صریح
به زوج آفریدن انسان و آفرینش همسر براي آرامش وي اشاره می کند و همچنین به علت
د (ص) به ازدواج به عنوان سنت زندگی خود، در هستی تأکید بسیار پیامبر اسلام حضرت محم
شناسی همه شرکت کنندگان، خداوند به عنوان بنیان گذار اصلی نهاد مقدس ازدواج وجود
داشت. فاطمه، دبیر ادبیات، می گفت “خداوند زن ومرد را با یکدیگر خلق کرد، در کنار هم
ار هم چون مکمل همدیگر هستند، براي آفرید تا بتوانند بهتر خداوند را عبادت کنند. درکن
آرامش هم آفرید چون در سایه آرامش است که بندگی صورت می گیرد”. علی، فروشنده
لوازم خانگی، می گفت ” نیمی از دین و ایمان است یک سنت خدا و پیغمبر است، ازدواج
ندپیمان مشترك و پاك بین زن و شوهر که هردو طرف باید به آن متعهد باش ” یجه، . خد
پزشکی که به دلیل مشکلات شوهرش طبابت را رها کرده، می گوید “همان طور که خدا در
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۳۱
قرآن می فرماید، ما زن و شوهر را لباس یکدیگر آفریدیم تا در کنار هم آرامش یابند، ازدواج
پیمان مقدسی است که وظیفه ما در آن وفاداري به همسر است” .
ادي بود که خداوند براي رسیدن انسان به اهداف در دیدگاه تمامی زوجین، ازدواج نه
معینی بنا نهاده بود. در زمینه اهداف مقدس خاصی که ازدواج دنبال می کند، پاسخ هاي
زوجین را می شد به دو دسته کلی تقسیم کرد: کمال دنیوي (مادي)، کمال اخروي (معنوي).
د ازدواج را براي آرامش آنها کمال دنیوي (مادي): برخی از زوجین معتقد بودند که خداون
و همسرشان، رشد در کنار یکدیگر و دست یابی به هدف هاي زندگی بنا نهاده است. مصطفی،
گفت ساله می ۴۲پرستار “خداوند ازدواج را به این دلیل قرار داده است که ما به کمال برسیم،
به اهداف مشترکمان از گناهان دوري کنیم، نسبت به همسر خود متعهد باشیم و بایکدیگر
برسیم”. مریم، دانشجوي رشته الهیات می گفت ” تعهد، وفاداري، خداوند ازدواج را براي
زیرا که در قرار داد،وظیفه شناسی، صداقت و تلاش براي گرم نگه داشتن کانون خانواده
شود و از خانواده خوب جامعه به آرامش خانواده اي منسجم فرزندي خوب و صالح تربیت می
کنند می رسد و هرگاه جامعه به آرامش برسد انسانها راه هاي رسیدن به کمال را بهتر طی می ” .
اغلب زوجین معتقد بودند که ازدواج تکمیل کننده زندگی فردي است و زن و شوهر در
کنارهم هستند که به آرامش می رسند و آرامش حاصل از کنارهم بودن موجب بسیاري از
ست. احمدعلی، یک معلم بازنشسته می گفت پیشرفت هاي انسان ا “خداوند هدف از زندگی
زناشویی را به آرامش و تعادل رسیدن قرار داده که با ترکیب زن و مرد آنرا کامل کرده است.
زن و مرد براي رسیدن به دنیا و آخرت باید دوشادوش هم تلاش کنند زیرا ویژگی هاي یکی
دلیل خداوند همه چیز را زوج آفریده استمکمل ویژگی هاي دیگري است به همین ” .
کمال اخروي (معنوي): بسیاري از زوجین معتقد بودند هدف نهایی ازدواج رشد معنوي
انسان هاست و ازدواج باعث می شود از گناهان دوري جسته، و به خداوند نزدیکتر شوند. آنها
ک شوند و با ازدواج دین آنها معتقد بودند که زن و مرد در کنار هم می توانند به خدا نزدی
۳۲ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
کامل می شود، رسیدن به معنویات و خداوند به صورت فردي سخت تر است و به این دلیل
است که ازدواج سنت خدا و اولیاء دین است. فاطمه دبیر ادبیات می گفت “هدف از خلقت و
ن و مرد را در ازدواج و درکنار هم بودن رسیدن به قرب الی االله و رضایت خدا است. خداوند ز
کنار هم آفرید تا بتوانند بهتر خداوند را عبادت کنند کلیدي ترین نقش را در زندگی زناشویی
خداوند متعال دارد و هدف ما رضایت اوست”. راضیه، یک زن خانه دار، می گفت “وقتی
رسول خدا کامل شدن دین را براي افراد در انتخاب همسر و ازدواج بیان می کند به خوبی
معناي ارزش ازدواج را در زندگی مشخص می نماید و هدف آن را نزدیک شدن بیشتر به
پروردگار و داشتن زندگی پاك تر می داند”. با این وجود، اغلب زوجین احساس می کردند
خداوند از آنها یک ازدواج موفق می خواهد که وسیله اي باشد براي رشد معنویت بیشتر در
یت معنوي آنها به وسیله داشتن یک زندگی زناشویی خوب است. آنها و هدف خداوند هدا
سال از ازدواج وي می گذشت و با همسرش به دور از ۵فرزانه، کارمند یک دفتر نظامی که
خانواده هاي خود در شهر دیري زندگی می کردند، این گونه نقش خداوند را در زندگی
زناشویی خود توضیح می داد:
م هاي زندگی زناشویی چیزه ي زیادي را می خواهد به ما یاد بدهد خداوند دراین پیچ وخ
و من خیلی درسهاي زندگی ام را در شرایط سخت یاد گرفتم…. ولی متأسفانه انسان ها از
کنار اتفاقات زندگی به سادگی رد می شوند و نگاه نمی کنند، یعنی چشمهایشان را می
هم به سادگی رد نمی شوم و اعتقاد دارم که بندند، اما من از کنار اتفاقات زدگی ام
خداوند در هر اتفاق کوچکی هم رازي دارد براي هدایت کردنمان.
هستی شناسی مذهبی در ازدواج: اغلب زوجین به ازدواج به عنوان یک تکلیف الهی و
طرح خداوند براي سعادت دنیا و آخرت خود نگاه می کردند و یک دیدگاه مذهبی به ازدواج
تند. همان طور که در بخش بعدي خواهیم دید، اینگونه هستی شناسی مذهبی به آنها اجازه داش
می دهد تا خداوند را به عنوان یک فرد سومی نگاه کنند که در زندگی زناشویی آنها حضور
دارد، مراقب پیوند زناشویی آنهاست و به حل مشکلات زناشویی آنها کمک می کند. هستی
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۳۳
ذهبی موجب می شود تا آنها پیوند با همسر خویش را به مثابه پیوند با شناسی این زوجین م
خداوند در نظر بگیرند و براي حفظ این پیوند مقدس تلاش هاي مضاعفی داشته باشند. تحلیل
دقیق تر پاسخ هاي زوجین در زیر نشان می دهد که هستی شناسی مذهبی آنها چگونه در
و چگونه زوجین مذهبی زندگی زناشویی خودشان را با زندگی زناشوییشان تجلی پیدا می کند
زندگی دینیشان پیوند می زنند و این هستی شناسی چه پیامدهاي مثبتی در زندگی آنها دارد.
حضور و نظارت خداوند
هستی شناسی مذهبی زوجین موجب می شود آنها خداوند را به صورت مستقیم و
کنند. یکی از شیوه هایی که زوجین به صورت غیرمستقیم در زندگی زناشویی خود ادراك
مستقیم خداوند را در زندگی زناشویی خود ادراك می کردند، احساس حضور و نظارت
خداوند بر زندگی زناشویی آنها بود. طبق باور مسلمانان، خداوند همواره در کنار آنها حضور
شناسی موجب شده بود دارد و ناظر بر اعمال آنهاست. در زندگی زناشویی نیز این هستی
زوجین خداوند را در کنار خود و ناظر بر پیوند زناشوییشان ببینند و پیوند و تعهدي که به
همسرشان دارند را مانند پیوند و تعهدي بدانند که به خداوند دارند. هرچند حضور و نظارت
شویی خداوند در زندگی زناشویی با ادراك زوجین از کمک خداوند در حل مشکلات زنا
خود همراه بود، اما ما کمک هاي خداوند را به عنوان شیوه (یک کد) جداگانه دیگري در نظر
گرفتیم که به هستی شناسی مذهبی زوجین بر می گردد. ادراك زوجین از حضور و نظارت
خداوند بر زندگی زناشوییشان را می توان به بخش هاي زیر تقسیم کرد.
بسیاري از زوجین اولین جایی که به نقش خداوند در حضور خداوند در انتخاب همسر:
زندگی زناشویی خود اشاره می کردند، حضور خداوند در انتخاب همسر توسط آنها بود.
ادراك زوجین از حضور خداوند در انتخاب همسر و در نظر گرفتن معیارهاي مذهبی براي
ه زندگی زناشویی خود نگاه انتخاب همسر موجب شده بود از همان ابتدا با دیدگاه مذهبی ب
کنند. فرزانه، کارمند یک دفتر نظامی، می گفت:
۳۴ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
من همیشه فکر می کردم اگر خودم می خواستم انتخاب کنم این انتخاب را نمی کردم،
اما وقتی با دیدگاه خدایی انتخاب کردم یعنی خدا همسرم را در زندگی من قرار داد،
……… مذهب خیلی در انتخاب مهم است من زندگی من به گونه اي دیگر رقم خوررد.
احساس می کنم چون همسرم را با معیارهاي مذهبی انتخاب کردم کمتر مشگلی بین ما
پیش می آید. خیلی از مشکلاتی که جوانهاي امروز دارند ما نداریم. سطح توقعات ما
تیم با اینکه می بخاطر مذهبی بودن پایین تر از بقیه جوانان است. مثلاً ما عروسی نگرف
توانستیم بگیریم چون خیلی همدل بودیم واکنون نیز پشیمان نشدیم.

برخی از زوجین احساس می کردند که اگر خداوند در انتخاب همسر به آنها کمک
کرد و فرد دیگري که مدنظرشان بود انتخاب می کردند اکنون با مشکل مواجه بودند. نمی
ساله می گفت ۴۲مصطفی پرستار “من حضور خداوند را از همان ابتدا در زندگیم احساس
کردم، وقتی خداوند مرا در انتخاب همسر ایده آلم یاري نمود تا بتوانم با تفاهم به زندگی
زناشویی خود ادامه بدهم بعدها متوجه شدم اگر فرد دیگري که مدنظرم بود انتخاب می کردم
انقدر باهم تفاهم نداشتیم” .
زندگی زناشویی: باور مسلمانان این است که خداوند در همه حال بر نظارت خداوند بر
اعمال و افکار آنها ناظر است و وظیفه آنهاست که مراقب باشند رفتارهاي خود را برمبناي آنچه
خداوند در زندگی زناشویی آنها می خواهد تنظیم کنند، تا بدین ترتیب بتوانند رضایت خداوند
ند و از الطاف او نسبت به خود بهره گیرند. اغلب زوجین با این هستی را در زندگی بدست بیاور
شناسی نسبت به زندگی زناشویی، خداوند را ناظر بر پیمان و تعهد زناشویی خود می دیدند و
سعی می کردند در مقابل همسرشان بهترین رفتار را که شایسته نظارت خداوند است انجام
ه می گفت دهند. اکبر، بازنشسته اداره بیم “خداوند در همه حال ناظر بر اعمال ماست و ما براي
دهیم و همین باعث می خشنودي و رضایت او در زندگی خود تمام تلاش خود را انجام می
شود در انجام وظایف زناشویی خود کوتاهی نکنیم” ساله می ۳۸ ،محمدعلی، یک مغازه دار
گفت ” تار من است، سعی می کنم نسبت به همسرم وقتی می بینم خداوند ناظر بر اعمال و گف
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۳۵
بهترین رفتار را داشته باشم و او را نرنجانم تا خداوند از این کار من نرنجد………. هرکسی که
میل به کمال دارد باید به همسر خود تعهد داشته باشد و کسی که خدارا ناظر می داند هیچ وقت
خیانت نمی کند” ردند خداوند به رابطه زناشویی آنها نظارت . اغلب زوجینی که احساس می ک
دارد، سعی می کردند که رفتارهاي زناشویی خود را به گونه اي انجام دهند که خداوندي که
ناظر آنهاست از آنها راضی باشد. آنها احساس می کردند که نظارت خداوند بر رابطه شان،
خود را بهبود بخشند. زهرا، باعث می شوند آنها براي بدست آوردن رضایت خداوند، رابطه
مادر دو کودك می گفت “وقتی انسان هر کاري را براي رضاي خداوند انجام دهد وخدا را
ناظر بر زندگی زناشویی خود بداند، سعی می کند که روابط زناشویی خود را نیز بر مبناي
ته باشم، اگر مشکلی رضاي خداوند بنا کند…….. من سعی می کنم با همسرم بهترین رفتار را داش
بین ما پیش بیاید سریع در جهت رفع آن تلاش کنم، و به همسرم می گویم خداوند رفتارهاي ما
را اکنون مشاهده می کند، باید سعی کنیم با بهبود روابطمان رضایت او را بدست آوریم” .
ه حکمت و تقدیر خداوند در زندگی زناشویی: اغلب زوجین باورداشتند چون خداوند ب
همه چیز قادر مطلق است، و تمام رازهاي امور را می داند، و از طرفی دیگر بهترین چیزها را
براي زندگی آنها می خواهد، بنابراین بعضی از اتفاقاتی که در زندگی زناشویی آنها می افتد،
حکمت و تقدیر خداوند در آن وجود دارد و بنابراین در نهایت آن اتفاقات به نفع آنهاست.
نها احساس می کردند که برخی حوادث نشان دهنده حکمت خداوند و حضور وي در کنار آ
آنهاست. حسن، کارمند بازنشسته شهرداري، می گفت “درست است که ما مشکلات خاصی
در زندگی زناشویی خود داریم، خصوصاً مشکلات اقتصادي، اما هیچ کار خدا بی حکمت
همسرم در این بوده…….. خیلی مؤثر است که ماخودمان نیست و من می دانم حتماً صلاح من و
را بسپاریم به کسی که اون بالا هست (خداوند)، او حواسش به ما هست، هوایمان را سخت
دارد و اگر مشکلی پیش می آید می گویم او اینچنین خواسته و هیچ کار خدا بی حکمت
نیست” خداوند براي آنها، موجب می شد که آنها . اعتقاد زوجین به قراردادن بهترین ها از سوي
۳۶ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
همیشه به لطف الهی در زندگی زناشویی خود و بدست آوردن شرایط بهتر امیدوار باشند.
مهري، مربی خیاطی می گفت “خداوند در کنار ما همیشه حضور دارد و بهترین چیزها را براي
چشممان به امید خدا ما می خواهد، ما سعی کردیم همیشه در مقابل مشکلات صبر کنیم و
باشد. من و شوهرم معتقدیم خداوند بهترین تقدیر را براي ما رقم خواهد زد، البته این به این
معنی نیست که ما تلاش خود را در بهتر کردن شرایط زندگی زناشوییمان انجام ندهیم” .
آن براي پیروي از دستورات خداوند درباره رابطه زناشویی: مسلمانان باور دارند که قر
هدایت انسان ها از سوي خداوند نازل شده است. بنابراین بسیاري از زوجین مذهبی به دنبال
آموزه هایی بودند که خداوند درباره زندگی زناشویی در قرآن آورده است. هستی شناسی
مذهبی در آنها موجب شده بود تا یکی از راه هاي حضور خداوند در زندگی زناشویی خود را
از دستورات وي و مسئولیت هاي تعیین شده از سوي خداوند (که عمدتاً در قرآن پیروي
آورده شده اند) در زندگی زناشویی بدانند. زهرا، مادر دو کودك، می گفت “هنگامی که
خداوند حکیم در قران سفارش به قبول سرپرستی مرد در زندگی و دیگر امور از این قبیل می
اوند در زندگی زناشویی مشخص می گردد……… آن جا که نماید به خودي خود نقش خد
خداوند خدمت زن در خانه را ایفاي جهاد اکبر بر می شمرد این تعهد را به جان دل از طرف
خدا در برابر همسر خود پذیرا می گردم تا بتوانم رحمت خداوند را نیز در زندگیم ببینم”.
ساله می گفت: ۴۲مصطفی پرستار
” ند است که وظایف مرد را در برابر زنش مشخص می کند و احکام الهی هستند این خداو
که مرد را متعهد می کند به انجام کارها. تعهدات و دستورات بازدارنده دین هست که او
را از سر باز زدن از بعضی کار ها که مانع رضایت زناشویی است باز می دارد…….. اگر
ی انجام دهیم خداوند نیز ما را از الطاف خودش بهرمند بتوانیم این وظایف را به خوب
خواهد ساخت، مشکلاتمان با کمک وي حل خواهد شد و خوشبخت تر خواهیم بود”
ما پیروي از دستورات خداوند درباره رابطه زناشویی را جزئی از حضور و نظارت خداوند
طبقه بندي کردیم. زیرا زوجینی که در دیدگاه مذهبی خود خداوند را ناظر بر اعمالشان
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۳۷
دانند، معمولاً به دنبال این هستند که ببینند خداوند در هر موقعیتی از آنها چه چیزي انتظار می
چه تکلیفی را به دوش آنها نهاده است. دارد و
دیدن سختی ها به عنوان امتحان هاي الهی: هستی شناسی مذهبی به ازدواج در بسیاري از
زوجین موجب شده بود آنها مشکلاتی که در رابطه زناشویی شان وجود دارد را به امتحان الهی
تر زوجین معتقد بودند که زندگی نسبت دهند که باید بتوانند از آن سربلند بیرون بیایند. بیش
زناشویی آنها مشکلاتی هم دارد و به طور کلی، اجتناب از مشکل در زندگی زناشویی اجتناب
ناپذیر است، اما برخی از این مشکلات آزمون هایی هستند که خداوند براي اطمینان از باورهاي
این نکته که خداوند همیشه دینی آنها سر راهشان قرار داده است و آنها بایستی با توجه به
درکنار آنهاست، سعی کنند این مشکلات را پشت سر بگذارند. امیرمحمد، مهندس ساختمان،
مشکلات زندگی را نوعی امتحان الهی در برابر سختی ها و امتحان صبر می نامید. وي می
گفت:
” شکل در بعضی وقت ها خداوند با مشکلات ما می خواهد ایمان ما را امتحان کند، م
زندگی همه وجود دارد، البته ما هم مثل هر زن وشوهري با هم بحث میکنیم و تو زندگی
مشکل زیاد داریم از جمله مشکلات اقتصادي که امروزه گریبانگیر خیلی خانواده هاست
ولی همیشه توکلمون به خدا بوده هست و معتقدیم بعد از هر سختی آسانی است”
بودند اگر از امتحانات خداوند به سلامت عبور کنند و بتوانند چیزي برخی از زوجین نیز معتقد
که خداوند از آنها در آن زمان می خواهد انجام دهند، لطف خداوند به زندگی زناشویی آنها
بیشتر شده و رابطه آنها مستحکم تر خواهد شد. در نتیجه، این زوجین از مشکلات به عنوان
ی خود استفاده می کردند. هانیه، مادر یک کودك معلول راهی براي تقویت رابطه زناشوی
گفت: می
خداوند می فرماید که ما انسان را در رنج و سختی آفریدیم و صاحبان بصیرت باید از این
نکته عبرت گیرند. البته هیچ امتحانی بیش از حد توانایی هاي ما وجود ندارد………گاهی
وجود داشته است که بعدها من و همسرم متوجه اوقات مشکلاتی در زندگی زناشویی ما
۳۸ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
شدیم خداوند می خواسته ما را به وسیله آنها امتحان کند، و وقتی توانستیم آن مشکلات
را پشت سر بگذاریم متوجه شدیم که چقدر رابطه زناشویی ما محکم تر شده است و گویا
خیري در این مشکلات نهفته بوده است.
یاعمال و نیایش هاي مذهب
یکی دیگر از شیوه هایی که به وسیله آن هستی شناسی مذهبی به طور مستقیم بر زندگی
زناشویی زوجین مذهبی اثر می گذارد، از طریق اعمال و نیایش هاي مذهبی است. اعمال و
نیایش هاي مذهبی چون فعالیت هایی هستند که توسط خود فرد صورت می گیرند، ما آنها را
ارت خداوند به عنوان یک طبقه جدید کدگذاري کردیم. اعمال و نیایش مستقل از حضور و نظ
هاي مذهبی جزئی از زندگی هر فرد مذهبی به عنوان شیوه برقراري ارتباط با خداوند هستند
(مانند نماز خواندن، دعا کردن، نذر کردن). بنابراین، همان گونه که انتظار می رفت هستی
می شد آنها از اعمال و نیایش هاي مذهبی براي برقراري شناسی مذهبی در زوجین نیز باعث
ارتباط زندگی زناشویی خود با خداوند استفاده کنند و از این طریق نقش خداوند را در زندگی
زناشویی خود احساس کنند. تحلیل پاسخ هاي زوجین نشان داد که اعمال و نیایش هاي مذهبی
اشویی آنها نشان می دهد: الف) نیایش و دعا براي به چهار شیوه نقش خداوند را در زندگی زن
حل مشکلات زناشویی، ب) انجام مشترك اعمال مذهبی به عنوان عاملی براي نزدیک شدن به
هم، ج) رعایت شئونات اسلامی عاملی در حفظ رضایت زناشویی، و د) روحیه الهی در زندگی
مشترك با استفاده از اعمال مذهبی.
ل مشکلات زناشویی: اغلب زوجین مذهبی هنگام بروز تعارضات نیایش و دعا براي ح
زناشویی با دعا کردن از درگاه خداوند کمک می خواستند و با نیایش کردن (بیشتر با نماز
خواندن) سعی در پیوند خداوند با زندگی زناشویی خود داشتند. غلام رضا، فرهنگی بازنشسته
می گفت” که در زندگی من مداخله کند و آرامش لازم را من با دعا کردن از خدا می خواهم
به من و همسرم براي حل مشکلاتمان بدهد” گفت . معصومه، دبیر زبان انگلیسی می ” عبادتاین
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۳۹
در برخورد با اعضاي خانواده و بخصوص همسر خود شود که سبب میماست که و ایمان ها
خود را ادامه بدهیم ……. هنگامی داراي گذشت ومهربانی باشیم و با خوشرویی بتوانیم زندگی
که ما خدا را عبادت می کنیم وي هم دعاهایمان را مستجاب می کند و به ما در حل
مشکلاتمان کمک می کند”. برخی دیگر از زوجین معتقد بودند معتقد آرامشی که از نیایش با
. حسن، خدا کسب می کنند به آنها قدرت می دهد تا مشکلات زندگی خود را حل کنند
کارمند بازنشسته شهرداري، می گفت:
خداوند در قرآن می فرماید با ذکر خدا قلب ها آرام می گیرد. براي حل و فصل کردن
مشکلات زناشویی نیز به قلب آرامی احتیاج داریم……. خیلی وقت ها وقتی بین من و
همسرم مشکلی به وجود می آید انجام اعمال مذهبی مثل نماز خواندن و دعا کردن باعث
ند، آرام تر شوم و بتوانم بهتر موقعیتم را درك کنم و با می شود عصبانیت من فروکش ک
همسرم کنار بیایم.
انجام مشترك اعمال مذهبی به عنوان عاملی براي نزدیک شدن به هم: برخی از زوجینی که
هر دو از لحاظ مذهبی قوي بودند، اشاره می کردند که بسیاري از روابط نزدیک آنها به علت
ی است که با یکدیگر انجام می دهند. فعالیت و برنامه ریزي هاي فعالیت هاي مشترك مذهب
مشترکی که این زوجین براي انجام اعمال مذهبی داشتند، تعاملات آنها را گسترش داده و به
گفت: عنوان عاملی براي نزدیک تر شدن آنها به هم تبدیل می شد. لیلی، دانشجوي مدیریت می
مختلف مذهبی می رویم. از زمانیکه به مسجد می آیم ما باهم به مسجد و خیلی مراسمات
احساس می کنم روحیه ام را به تعادل نزدیک کرده است. انجام این مراسم ها به طور
مشترك باعث می شود که احساس همدلی زیادي بکنیم و با یکدیگر صمیمت بیشتري
داشته باشیم.
گفت مهري، مربی خیاطی می ” اعث می شود ما موضوعات فعالیت هاي مشترك مذهبی ب
بیشتري براي صحبت کردن با هم داشته باشیم….. درباره این فعالیت هاي مشترك صحبت
۴۰ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
کنیم نقاط مشترك شده است و احساس می ماکنیم و همین باعث محبت بیشتري بین می
بیشتري با هم داریم” .
زش هاي مذهبی رعایت ارزش هاي اسلامی عاملی در حفظ رضایت زناشویی: قیودات و ار
معمولاً شامل رفتارهایی می شود که تبعات مثبتی براي انسان دارد و انجام آنها در مذهب توصیه
شده است مانند گناه نکردن، به دیگران آزار نرساندن. بسیاري از ارزش هاي مذهبی در زندگی
قی و زناشویی توصیه شده اند مانند عدم خیانت به همسر، حفظ احترام همسر، خوش اخلا
مهربانی با فرزندان و همسر. بنابراین همانطور که انتظار می رفت هستی شناسی مذهبی در
زوجین باعث شده بود آنها یکسري از اعمال توصیه شده مذهبی را در زندگی زناشویی خود
به کار برند و از بعضی از اعمال هم خودداري کنند. این اعمال که عمدتاً در خارج از حوزه
ه عنوان فعالیت هاي اخلاقی شناخته می شود، می تواند از سوي زوجین به عنوان عاملی مذهب ب
در جهت نزدیک کردن رابطه زناشویی به خداوند باشد. مهدي، یک مبلغ مذهبی می گفت
” موجب حفظ زندگی زناشویی می و اخلاقیات توصیه شده دینیاسلامی ارزش هايرعایت
در زندگی زناشویی به دنبال داردحفظ ارزش هاي انسانی را احترام متقابل و و شود “. سکینه
که یک زن کارمند بود معتقد بود ارزش هاي مذهبی عامل مهمی در حفظ رابطه زناشویی بوده
اطلاق می شود. وي می گفت:» ارزش«اند که به آنها واژه
” دهیم. ارزش هاي خداوند به ما رفتارهایی توصیه کرده که در زندگی زناشویی انجام
معنوي تمامی دستورات دین و احکام الهی است که موجبات پیشرفت معنوي و اخلاقی
یک زن و شوهر و به تبع زندگی مادي آنها را فراهم می کند و این ارزشها زمانی که براي
رضاي خدا باشند زندگی مشترك را رنگ و بوي خدایی می دهد و به زندگی ارزش
شدومعنا واقعی می بخ ”
: بسیاري از زوجین احساس روحیه الهی در زندگی مشترك با استفاده از اعمال مذهبی
کردند وقتی همواره یاد خداوند و فعالیت هاي مذهبی در زندگی آنها وجود داشته باشد، می
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۴۱
توانند تحت تأثیر این موقعیت رضایت بیشتري شود و می فضاي معنوي بر زندگی آنها حاکم می
شویی داشته باشند و در آرامش بیشتري مشکلات خود را حل کنند. هرچند از زندگی زنا
روحیه الهی در سه مورد بالا نیز وجود دارد، اما به دلیل اینکه به دست آوردن فضاي معنوي در
زندگی زناشویی مستلزم انجام مستمر و مداوم سه مورد دیگر، یعنی دعا، رعایت ارزش هاي
مشترك مذهبی است، ما این شیوه را به عنوان یک کد جدید مذهبی و داشتن فعالیت هاي
کدگذاري کردیم. فاطمه، دبیر ادبیات در این باره می گفت “هرزندگی مشترك که
برمحوریت الهی دور بزند باید احکام و دستورات الهی در آن انجام گیرد واین اعمال مذهبی
را وارد زندگی مشترك می کند هستند که انسان را به خدا نزدیک می کند و روحیه الهی “.
مهدي، یک مبلغ مذهبی می گفت:
من نفس خودم را هدایت کرده ام که همواره از خدا تبعیت کند، فرمان هاي او را اجرا
کند و او را در زندگی زناشوییم محور قرار داده ام. سعی می کنم از دیدگاه خداوند به
ناشویی خود را در راه رسیدن به او تنظیم زندگی زناشوییم نگاه کنم و برنامه زندگی ز
کنم……. به همسرم می گویم در زندگی ما خدا محوري باید وجود داشته باشد، مرد یا زن
سالاري وجود هرگز، حق سالاري باید وجود داشته باشد. این چنین است که زندگی
زناشویی هم نوعی زندگی الهی می شود
کمک هاي خداوند
هاي دیگري که به وسیله آن زوجین معتقد بودند خداوند در زندگی زناشویی یکی از شیوه
آنها به طور مستقیم نقش دارد، ادراك آنها از کمک هاي خداوند بود. هرچند کمک گرفتن از
خدا در زوجین عمدتاً در نیایش ها و اعمال مذهبی آنها انجام می شد، اما چون زوجین از
رفتن آرامش و قدرت در موقعیت ها و حل کردن شخصی مسائل نیایش و اعمال مذهبی براي گ
نیز انجام می دادند، ما کمک هاي خداوند را به عنوان یک طبقه جدید کدگذاري کردیم.
ادراك زوجین از کمک هاي خداوند شامل سه قسمت می شد که در زیر توضیح هریک از
آنها می آید:
۴۲ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
می زوجین هنگامی که با موقعیت مشکل توکل به خداوند در حل مشکلات زناشویی: تما
براي کمک گرفتن از خداوند » توکل«در زندگی زناشویی خود مواجه می شدند از واژه
تلاش کردن براي حل یک مشکل و «استفاده می کردند. در مذهب مسلمانان، توکل به معناي
از زوجین در است. بسیاري » درعین حال آن را به قدرت بالاتر یعنی خداوند واگذار کردن
گفته هایشان ذکر کردند که وقتی به خداوند توکل کرده اند، خداوند نیز به آنها در حل
مشکلاتشان کمک کرده است. فاطمه دبیر ادبیات می گفت: “من بارها احساس کرده ام وقتی
که در زندگی زناشویی خود با مرارت ها و سختی ها روبه رو می شوم و با توکل بر خداوند و
ري او این سختی ها آسان می شوند نقش خداوند را در کنار خود حس کرده ام……. خداوند یا
حلال همه مشکلات است و با توکل بر او می توان سختی هارو آسان کرد”. هانیه، مادر یک
کودك معلول می گفت:
در انجام کارها و در تصمیمات مهم وقتی به خدا توکل کردیم به ما در خیلی مواقع
انجایی که در ……. کمک کرد تا تصمیم صحیح را بگیریم و کار درست را انجام بدهیم
اوج نا امیدي یاریم رساند و انجایی که در وقت نیاز شدید صدایش زدم و به او توکل
و رنگ زندگیم را عوض کرد.اکردم
این است که خداوند به عنوان پیوند دهنده و نزدیک کننده قلب ها: یکی از آیه هاي قرآن
خداوند الفت دهنده قلب هاست و زن و شوهر را مانند لباسی براي هم آفریده است. برخی از
زوجین نیز با تجه به این آیه، از خداوند می خواستند هنگام تنش باهم بین آنها مجددا عطوفت
و مهربانی برقرار کند. نرگس، دانشجوي مهندسی مکانیک در گفته هایش خطاب به خداوند
می گفت “برخی اوقات وقتی روابط بین من و همسرم سرد می شود، به خداوند می گویم مگر
نه اینکه تو از اول بین ما مهر برقرار کردي و ما را مانند لباس هم قرار دادي، پس الان هم مهر
همدیگر را به دلمان بیانداز” .
معتقد بودند خداوند به طور هاي غیبی (غیر مستقیم) خداوند: بسیاري از زوجین امداد
کند. لات زندگی زناشویی آنها را حل میغیرمستقیم و بدون اینکه آنها متوجه بشوند مشک
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۴۳
برخی از زوجین به این کمک خداوند امدادهاي غیبی می گفتند. عباس، حسابدار خصوصی
می گفت ” تا خداوند هدایتگر و حامی ماست پس باید طبق خواسته هاي خداوند عمل کنیم
من هرگاه مشکلی با همسرم پیدا می کنم به …از امداد هاي او بهره مند شویم هدایت شویم و
ام را به دفعات شاهد بوده امدادهاي غیبی اوبرم و ذات خداوند پناه می “. احمدعلی، معلم
بازنشسته می گفت “نقش خداوند درزندگی به صورت غیر مستقیم است زیرا که من با ایمان به
خداوند را توانم در پی مشکلات زناشویی وند و تکیه بر باورها و اعتقادات مذهبی ام میخدا
به عنوان بزرگترین حامی و پشتیبان احساس کنم” .
تأثیرات غیرمستقیم هستی شناسی مذهبی
حضور و نظارت خداوند، اعمال و نیایش هاي مذهبی و کمک هاي خداوند سه شیوه اي
زوجین نقش خداوند را به طور مستقیم در زندگی زناشویی خود بودند که به وسیله آنها
احساس می کردند. هستی شناسی مذهبی به طور غیرمستقیم نیز از طریق الهام گرفتن زوجین از
اولیاء دین بعد از پیامبر) و همچنین از طریق الگوگیري از ۱۳روایات پیامبر و ائمه معصومین (
بط زناشویی آنها تأثیر داشت. به دلیل اینکه این شیوه ها به سبک زندگی زناشویی آنها بر روا
طور مستقیم به نقش خداوند در زندگی زناشویی افراد اشاره نمی کردند، ما آنها را تحت عنوان
شیوه هاي غیرمستقیم کد گذاري کردیم. حسین، کارگر کارخانه، می گفت “ما باید ببینیم
ر مورد نحوه برخورد با همسر چه نکاتی به ما گفته اند و از بزرگان دین مانند پیامبر و امامان د
ما باید زندگی آنها را الگو قرار داده تا بتوانیم رابطه زناشویی موفقی داشته .آنان پیروي کنیم..
باشیم”. الهام، که دو فرزند بیش فعال داشت و به خاطر عدم توانایی در کنترلشان خسته شده بود
ه می کرد می گفت: و با شوهر خود مشاجر
وقتی من یک داستان از پیامبر شنیدم باعث شد به خودم، همسرم و فرزندانم فکر کنم و با
الگوگیري از پیامبر صبرم را در مقابل رفتارهاي بیش فعال فرزندانم افزایش دهم…….
داستان این بود که پیامبر چند بچه یتیم را خیلی دوست می داشت و نوازش می کرد،
۴۴ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
وزي فهمید یکی از آنها که از همه شیطان تر و بازیگوش تر بوده فوت کرده. او به شدت ر
ناراحت شد و گریه کرد، گفتند چرا اینقدر او را دوست داشتی که اینچنین برایش زاري
می کنی، فرمود: چون لجاجت و بازیگوشی این بچه صبر مرا زیاد کرده بود و مهراو را به
دل نشانده بودم
ج مورد انتظار زوجین در نتیجه داشتن هستی شناسی مذهبی در زندگی نتای
زناشویی
تمامی زوجینی که با آنها مصاحبه شده بود معتقد بودند که هستی شناسی مذهبی آنها در
زندگی زناشویی به وسیله درك رابطه خداوند با ازدواج آنها موجب شده بود تا آنها عملکرد
د داشته باشند. گزارش زوجین از نتایج مثبت ناشی از هستی شناسی بهتري در رابطه زناشویی خو
مذهبی شان نسبت به رابطه زناشویی را می توان به چهار دسته تقسیم کرد: الف) آرامش و
رضایت، ب) بخشش و گذشت، ج) تهعد و وفاداري، د) تعالی مادي و معنوي.
مذهبی ناشی از نوع هستی آرامش و رضایت: بیشترین نتیجه مثبتی که به گفته زوجین
شناسی آنها به ازداوج بود، آرامش و رضایت آنها از زندگی زناشویی خود بود. حسن کارمند
بازنشسته شهرداري می گفت “یاد خدا است که قلبها را در زمان بروز مشکلات آرام می
م اینکه توانیم وجود خداوند را احساس کنی در تمام سختیها و مشکلات زندگی میکند…..
دهد رامش میآ ه ماکند و در زمان ناراحتی ها ب کمکمون می “. محسن و نرگس زوجی که
صاحب فرزند نمی شدند درباره احساس نزدیکی به هم و نقش خداوند در این احساس می
گفتند ” م یحساس کنارا در تمام لحظات و مراحل زندگی وجود خداوند توانستیمزندگی ما در
شد…… آرامش و در زندگی زناشویی توسط خداوند ماو همین باعث هدایت و راهنمایی
رضایتی که اکنون در زندگی داریم همه را مدیون خداوند هستیم، او بود که ما را در کنار هم
حفظ کرد و پیوند ما را محکم تر کرد” .
ی است که اسلام به بخشش و گذشت: بخشش و گذشت از تقصیرات یکی از ویژگی های
شدت به پیروانش توصیه کرده و برخی از زوجین مذهبی اظهار می داشتند که باورهاي مذهبی
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۴۵
آنها و دیدن خداوند در کنار خودشان باعث شده راحت تر از کنار مشکلات یکدیگر بگذرند
و دیگري را به خاطر خطایش ببخشند که همین بخشش موجبات رضایت زناشویی آنها را
هم کرده است. محسن و نرگس زوجی که صاحب فرزند نمی شدند درباره نقش خداوند در فرا
بخشش از یکدیگر می گفتند ” شود که با توکل بر خداوند زندگی سبب میما عبادت و ایمان
و در برخورد با هم داراي گذشت و مهربانی باشیم و با خوشرویی حاصل از این گذشت کنیم
دامه بدهیمبتوانیم زندگی خود را ا ” گفت . مهري، مربی خیاطی می “اگر رضاي خداوند را
درنظر داشته باشیم میتوانیم نسبت بهم گذشت داشته باشیم وعمل به کلام خداوندمشکلات را
آسان می کند” .
تهعد و وفاداري: تعهد به همسر یکی از ارزش هاي توصیه شده دینی است. اغلب زوجین
در زندي آنها موجب شده است که از روابط خارج از احساس می کردند حضور خداوند
ازدواج که خداوند را ناراحت می کند دوري کنند. اکرم، وکیل دادگاه دراین باره می گفت
” باعث شده تمام وظایف زناشویی و تعهدي را که یک زن باید شرم از ويخدا و حضور
اهم هیچگاه رحمت خداوند را در خو نسبت به همسرش داشته باشد را ایفا کنم، به طوریکه نمی
زندگیم از دست بدهم”. امیرمحمد، مهندس ساختمان، می گفت ” رعایت اصول اخلاقی و
مد با دیگران، تعهد، صداقت و وفاداري باعث اطمینان بین من و همسرم وآشرعی در رفت و
حاصل …… این ها جز با کمک خداوند رامش بسیار لذت بخشی در زندگی ما شده استآ
شود نمی ” .
تعالی مادي و معنوي: به طور کلی، هدف هر مکتب مذهبی تعالی مادي و معنوي انسان
است. برخی از زوجین احساس می کردند حضور خداوند در زندگی زناشویی آنها باعث
شود آنها سریع تر راه کمال را طی کنند و ازدواج باعث رشد بیشتر آنها شده است. می
مریم، ما نقش هدایتگر به سوي خوشبختی ها را دارد. زناشویی یخداوند در زندگ
دانشجوي رشته الهیات می گفت “ما یادگرفته ایم اگر در راه او قدم برداریم به کمال می رسیم.
۴۶ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
پس باید به خواست خداوند کارهاي خود را انجام بدهیم، زندگی مشترکی که خداوند در آن
مادي و معنوي ما می شودحضور داشته باشد باعث رشد بیشتر “. محمود و ریحانه، زوج
روانشناس می گفتند “وقتی زن و شوهر خداوند را در کنار زندگی زناشویی خود حاضر ببینند
و از او کمک بگیرند، این زندگی تبدیل به یک نردبانی می شود که آنها می توانند براي
چه مادي از آن استفاده کنند بالارفتن از موفقیت هاي بسیاري چه از لحاظ روحانی و ” .
بحث و نتیجه گیري
نتایج پژوهش حاضر نشان داد که هستی شناسی مذهبی با پیامدهاي مثبتی در رابطه
). در پژوهش ۲۰۰۶؛ گودمن و دولاهیت، ۱۹۹۹زناشویی همراه است (ماهونی و همکاران،
حاضر هدف اصلی پی بردن به فرآیند تأثیري بود که هستی شناسی مذهبی بر زندگی زناشویی
ارتباط بین هستی شناسی » چگونگی«و » چرایی«ف جستجوي می گذارد. به عبارت دیگر، هد
مذهبی و رابطه زناشویی بود. یافته هاي تجربی بسیار کمی درباره چگونگی نقش هستی شناسی
). نتیجه ۲۰۰۶مذهبی در زندگی زناشویی زجین مذهبی وجود دارد (گودمن و دولاهیت،
مورد چونگی نقش خداوند در گیري از یافته هاي پژوهش حاضر، متمرکز بر دوسوال در
زندگی زناشویی زوجین مذهبی است: الف) هستی شناسی مذهبی زوجین مذهبی بالا نسبت به
زندگی زناشویی چیست؟ و ب) چگونه این هستی شناسی مذهبی بر زندگی زناشویی آنها تأثیر
می گذارد.

… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۴۷

. ۱شکل زندگی زناشوییهستی شناسی مذهبی و نقش مستقیم و غیرمستقیم آن بر
نظر دقیق علی و توان در مورد نتایج پژوهش حاضر، به علت ماهیت کیفی آن اظهار نمی
هایشان باورهاي خاص معلولی کرد. با این وجود، به دلیل اینکه زوجین به طور مکرر در گفته
ت که مذهبی را با برخی از پیامدهاي رفتاري در خودشان همراه می دانستند، می توان نتیجه گرف
هایی بر زندگی زناشویی زوجین اثر می گذاشت و چه هستی شناسی مذهبی از طریق چه فرآیند
پیامدهایی را در رابطه زناشویی آنها داشت. ارتباط بین انواع کدگذاري هاي انجام شده در
۴۸ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
هاي آورده شده است. این مدل، ارتباط بین گفته ۱تحلیل داده ها، به صورت تصویري در شکل
ن که کد گذاري شده اند را به صورت سلسله مراتبی نشان می دهد. مجدداً لازم به ذکر زوجی
است که روابط نشان داده شده در مدل مربوط بیشتر از اینکه علی باشند، روابط منطقی هستند
که از گفته هاي زوجین استنباط شده است.
نقش محوري در تمام زوجین شرکت کننده در پژوهش حاضر معتقد بودند خداوند
زندگی زناشویی آنها دارد. هستی شناسی مذهبی در آنها، در وهله اول منجر به این مسئله می
شد که آنها به طور کلی رابطه زناشویی را یک نهاد مقدس تعیین شده از سوي خدا بدانند که
اد، اهداف خاصی را دنبال می کند. همان طور که نتایج حاصل از تحلیل مصاحبه ها نشان د
هدف این نهاد مقدس تعیین شده از جانب خدا، رسیدن به کمال مادي و معنوي بود. به عبارت
دیگر، هستی شناسی مذهبی در زوجین باعث شده بود که آنها ازدواج را به عنوان وسیله اي
تعیین شده از جانب خداوند، براي بهتر رسیدن به آنچه خداوند در زندگی مادي و معنوي از
) و گودمن و ۱۹۹۹خواهد ببینند. این یافته، همسو با نتایج پژوهش ماهونی و همکاران ( آنها می
) بود. هرچند در پژوهش آنها شرکت کنندگان غیرمسلمان نیز وجود داشت و ۲۰۰۶دولاهیت (
ماهیت فرآیندي که به وسیله آن خدا در زندگی زوجین مذهبی تأثیر می گذاشت متفاوت از
ضر بود، اما به طور کلی، آنها نیز دریافتند ازدواج یک رابطه مقدس است یافته هاي پژوهش حا
که هدف آن رشد، آرامش و شادي زوجین است.
نتایج نشان داد که هستی شناسی مذهبی در زندگی زناشویی زوجین هم به صورت نقش
ی خداوند و هم به صورت باورهاي، آموزه ها و اعمال مذهبی تجلی پیدا می کند. نقش هست
شناسی مذهبی در زندگی زناشویی زوجین به سه شیوه مستقیم و یک شیوه غیر مستقیم بود. در
شیوه هاي مستقیم، زوجین به طور مستقیم به تأثیراتی که خداوند و باورهاي اسلامی در زندگی
زناشویی آنها می گذاشت اشاره داشتند و در شیوه غیر مستقیم، هستی شناسی مذهبی زوجین در
ی زناشویی خود به صورت الهام گیري آنها از روایات و سبک زندگی اولیاء مذهبی بود. زندگ
شیوه هاي مستقیم تأثیر هستی شناسی مذهبی بر زندگی زناشویی زوجین هم به صورت اعمال و
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۴۹
نیایش هاي مذهبی، ادارك حضور و نظارت خداوند و ادارك کمک هاي خداوند در زندگی
زناشویی بود.
هش به بررسی نقش هستی شناسی مذهبی بر زندگی زناشویی از طریق انجام چندین پژو
دارد که آموزه ها و اعمال ) اظهار می۲۰۰۵فعالیت هاي مذهبی و نیایش پراخته اند. رکاس (
مذهبی (خارج از نظر نوع مذهب) به اعضاي خانواده خط مشیی را دربارة شاخص هاي مطلوب
شامل آداب و رسومی می شود که با پدیده هاي متعالی در هم دهند که عمدتاً زندگی ارائه می
هاي مذهبی در قدرتمندتر کردن ) دریافتند فعالیت۲۰۰۷آمیخته اند. دولاهیت و لامبرت (
ازدواج زوجین تأثیر دارد. در مطالعه آنها، بعضی از زوجین معتقد بودند که مذهب، علاقه
زمان مقدس با هم بودن براي زوجین حسی از شان است.زناشویمشترك اولیه آنها در زندگی
داشتن هدف و دیدگاه مشترك به همراه داشت. براي بیان این ایده ها، زوجین به طور مکرر از
ما با یکدیگر در یک «یا » دیدگاه مشترك«، »هدف مشترك» «زمینه مشترك«عباراتی مانند
اضر نشان داد ادراك زوجین از استفاده می کردند. نتایج پژوهش ح» داریم مسیر گام بر می
حضور و نظارت خداوند در زندگی زناشویی شان به رابطه آنها رنگ و بوي معنوي می دهد
که براي آنها پیامدهاي مثبتی را به همراه دارد. مذهب نظام هاي معنایی الهی به افراد پیشنهاد می
فردي حل کند. این نظام داد که می توانستند تعارض هاي خانوادگی را به شیوه منحصر به
در اهداف و در شیوه دنبال کردن آن اهداف بود » تقدس«معنایی ناشی از ادراکات افراد از
). در نهایت ادارك زوجین از ۲۰۰۲؛ پارگامنت و ماهونی، ۲۰۰۵)پارگامنت، موراي و مگیار،
اوند در کنار کمک هاي خداوند در زندگی زناشوییشان به آنها این اطمینان را می داد که خد
آنهاست و با توکل به او می توانند موانع سخت را از پیش روي خود بردارند و تعارضات ما
) همسو بود. آنها ۲۰۰۷بینشان را برطرف کنند. این یافته با گزارش هاي دولاهیت و لامبرت (
تشان از دریافتند باورها و اعمال مذهبی منبعی هستند که زوجین براي غلبه کردن و حل مشاجرا
آنها استفاده می کنند. اتکا به یک منبع معنوي براي کمک در حل تعارضات به زوجین کمک
می کند تا به یکدیگر نزدیک تر شوند و ازدواجشان را مقدس کنند. آنها استدلال کردند که
۵۰ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
درگیري مذهبی به زوجین کمک می کند تا خشم خود را بهتر کنترل کنند و تفاوت هایشان را
امش حل کنند.با آر
هاي پژوهش حاضر، می توان سه روش مستقیم اعمال و نیایش هاي مذهبی، با توجه به یافته
ادارك حضور و نظارت خداوند و ادارك کمک هاي خداوند و روش غیرمستقیم الهام گیري
زوجین از روایات و سبک زندگی اولیاء مذهبی را شیوه ها و فرایندهایی دانست که هستی
هبی زوجین از طریق آنها به پیامدهاي مثبت رابطه زناشویی منجر می شود. با این شناسی مذ
وجود، این چهار شیوه واسطه اي را نمی توان کاملاً از هم مستقل دانست. هرچند، استقلال آنها
به حدي بود که بتوان کدهاي جداگانه اي به هریک داد اما ماهیت این جنبه ها باعث می شود
مدیگر تأثیرپذیر باشند. از گفته هاي زوجین می توان استنباط کرد که ادراك آنها که آنها از ه
از حضور و نظارت خداوند در زندگیشان، خود تأثیرات افزایشی بر اعمال و نیایش هاي مذهبی
آنها و همچنین ادراك آنها از کمک هاي خداوند در زندگی زناشوییشان داشت. بدین صورت
از حضور و نظارت خداوند در زندگی زناشوییشان بیشتر بود، اعمال و که هرچه ادراك آنها
نیایش هاي مذهبی آنان و همچنین ادارك آنها از کمک هاي خداوند در زندگیشان نیز بیشتر
بود. فراوانی تعداد کدها نیز در هریک از زوجین نشان دهنده این یافته بود.
که هستی شناسی مذهبی زوجین به با این وجود، یافته هاي پژوهش حاضر نشان داد
هاي مختلفی بر زندگی زناشویی آنها تأثیر می گذارد. البته، تمامی زوجین شرکت کننده شیوه
در پژوهش حاضر از همه این شیوه ها استفاده نمی کردند، میزان و فراوانی هر یک از شیوه ها و
زوجی به زوج دیگر و یا بهتر همچنین نتایج هستی شناسی مذهبی بر زندگی زناشویی آنها از
بگوییم از فردي به فرد دیگر متفاوت بود. با این وجود، این یافته ها اطلاعات خوبی درباره ابعاد
مختلف هستی شناسی مذهبی در زوجین و نقش آنها بر زندگی زناشوییشان در اختیار ما
ارتقاء دهنده رضایت گذارد که می توان بعد ها از آن براي طراحی شیوه هاي آموزشی و می
زناشویی استفاده کرد. پژوهش حاضر داراي محدودیت هایی نیز بود. به دلیل اینکه ما
خواستیم به نوعی از هستی شناسی دست یابیم که عملکرد زناشویی افراد را بالا می برد، تنها می
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۵۱
تمامی از زوجین داراي سازگاري زناشویی بالا در پژوهش حاضر استفاده کردیم. همچنین،
زوجین داراي درجه بالایی از مذهب گرایی بودند و با همسر خود نیز در این زمینه اشتراك
داشتند. به عبارت دیگر، میزان مذهب گرایی زوجین در پژوهش حاضر بالا و همسو بود. آنها
بیشتر اشتراکات مذهبی باهم داشتند تا اختلافات مذهبی. هرچند این نوع نمونه گیري براي
ت آوردن اهداف خاصی در پژوهش حاضر صورت گرفت، اما این باعث می شود نتایج ما بدی
نیز محدود به زوجینی با ساختار زناشویی و مذهبی مانند زوجین شرکت کننده در پژوهش
حاضر شود. ما هنوز نمی دانیم که هستی شناسی مذهبی زوجینی که داراي رضایت زناشویی
چگونه ممکن است باشد، و نوع هستی شناسی آنها چگونه بر پایینی هستند نسبت به ازدواج
گذارد. اگر زوجین در نوع هستی شناسی مذهبی به ازدواج زندگی زناشویی آنها تأثیر می
بایکدیگر اختلاف نظر داشته باشند، و یا اینکه یکی داراي هستی شناسی مذهبی و دیگري فاقد
ثیر قرار خواهد گرفت. بدیهی است براي بدست آن باشد، زندگی زناشویی آنها چگونه تحت تأ
آوردن اطلاعات بیشتر در این زمینه بایستی پژوهش هاي هستی شناسی در نمونه هاي مختلفی از
زوجین با انواع مختلف ساختار و عملکرد زناشویی و نوع مذهب گرایی انجام شود. همچنین
ش حاضر، برنامه هاي آموزشی و پیشنهاد می شود براي کاربردي کردن نتایج حاصل از پژوه
غنی سازي ازدواج بر مبناي هستی شناسی مذهبی با توجه به داده هاي پژوهش حاضر طراحی و
اثربخشی آنها مورد ارزیابی قرار بگیرد.
فارسیمنابع
). روش هاي تحقیق در روانشناسی و علـوم تربیتـی، جلـد اول. تهـران: ۱۳۸۶) .سماعیلبیابانگرد، ا
انتشارات دوران.
). روایی و اعتبار آزمـون جهـت گیـري مـذهبی. معاونـت پژوهشـی ۱۳۸۴٫ )بهرامی احسان، هادي
دانشگاه تهران.
عثت.). مقیاس سنجش خانواده و ازدواج. چاپ اول، تهران: انتشارات ب۱۳۷۹) .اقريثنایی، ب
۵۲ ۹۲بهار ، سوم، سال دهمشماره بالینی شناسی فصلنامه روان
). روش در روش (درباره ساخت معرفت در علوم انسانی). تهران: انتشارات ۱۳۸۹محمدپور، ا. (
جامعه شناسان.
انگلیسیمنابع
Baucom, D. H., Epstein, N., Rankin, L. A., & Burnett, C. K. (1996). Assessing
relationship standards: The inventory of specific relationship standards. Journal
of Family Psychology, 10, 72-88.
Berg, B. L. (2001). Qualitative Research Methods for the Social Sciences, 4th edition.
Needham Heights, MA: Allyn & Bacon.
Boss, P. (1980). The Relationship of Wife’s Sex Role Perceptions, Psychological
Father Presence, and Functioning in the Ambiguous Father-absent MIA family.
Journal of Marriage and the Family, 42, 541-549.
Bradbury, T. N., & Fincham, F. D. (1993). Assessing dysfunctional cognition in
marriage: A reconsideration of the relationship belief inventory. Psychological
Assessment, 5, 92-101.
Dollahite, D.C., Hawkins, A.J., & Parr, M.R. (2012). “Something More”: The
Meanings of Marriage for Religious Couples in America. Marriage & Family
Review, 48(4), 339-362.
Dollahite, D. C., & Lambert, N. M. (2007). Forsaking all others: How religious
involvement promotes marital fidelity in Christian, Jewish, and Muslim couples.
Review of Religious Research, 48(3), 290-307.
Eliade, M. (1957). The sacred and the profane: The nature of religion. Orlando, FL:
Harcourt.
Gilgun, J. F. (2005). Qualitative Research and Family Psychology. Journal of Family
Psychology, 19, 40-50
Goodman, M. A., & Dolahite, D. C. (2006). How religious couples perceive the
influence of God in their marriage. The Review of Religious Research, 48, 141–
۱۵۵٫
Johnstone, R. L. (2007). Religion in society: A sociology of religion (3rd ed.). Upper
Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall.
Kurdek, L. A. (1992). Assumptions versus standards: The validity of two relationship
cognitions in heterosexual and homosexual couples. Journal of Family
Psychology, 6, 164-170.
Mahoney, A., Pargament, K. I., Jewell, T., Swank, A. B., Scott, E., Emery, E., & Rye,
M. (1999). Marriage and the spiritual realm: The role of proximal and distal
religious constructs in marital functioning. Journal of Family Psychology, 13, 1–
۱۸٫
Mahoney, A., Pargament, K. I., Murray-Swank, A. B., & Murray-Swank, N. (2003).
Sanctification of family relationships. Review of Religious Research, 44, 220–
۲۳۶٫
… هاي درون شخصی زوج مذهبی در گفتگو شناسی بررسی ابعاد هستی ۵۳
Marks, L. D. (2006). Religion and family relational health: An overview and
conceptual model. Journal of Religion and Health, 45, 603–۶۱۸٫
Martignani, L. (2011): ‘All together now!’ Couples and the ontological problem of
cohabitation as a form of life. International Review of Sociology: Revue
Internationale de Sociologie, 21(3), 565-581.
Pargament, K. I., & Mahoney, A. (2002). Spirituality: Discovering and conserving the
sacred. In C. R. Snyder (Ed.), Handbook of positive psychology (pp. 646–۶۷۵).
Washington, DC: American Psychological Association.
Pargament, K. L, & Mahoney, A. (2005). Sacred matters: Sanctification as a vital
topic for the psychology of religion. International Journal for the Psychology of
Religion, 15, 179-198.
Pargament, K. I., Murray, N., & Magyar, G. (2005). The sacred and the search for
significance: Religion as a unique process. Journal of Social Issues, 61(4), 665–
۶۸۷٫
Roccas, S. (2005). Religion and value systems. Journal of Social Issues, 61(4), 747-
۷۵۹٫
Safren, S. A., Heimberg,R.G., Lerner,A. H.,Warman, M.,&Kendall, P.C. (2000).
Differentiating anxious and depressive self-statements: Combined factor
structure of the Anxious Self-Statements Questionnaire and the Automatic
Thoughts Questionnaire—Revised. Cognitive Therapy and Research, 24(3), 327–
۳۴۴٫
Spanier, G. B. (1976). Measuring dyadic adjustment: New scales for assessing the
quality of marriage and similar dyads. Journal of Marriage and the Family, 38,
۱۵–۲۸٫
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and
Procedures for Developing Grounded Theory. Newbury Park, CA: Sage
Publications.

(Visited 2 times, 1 visits today)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code